[IMG]
men.png
O'sha kun tushdan keyin bog'da suhbatlashayotgan do'stlari yonidan o'tarkan eshitilgan bir-ikki so'z uni to'xtab tinglashga majbur etdi. Ikki sinfdoshi baxslashar, besh-olti sinfdoshi tinglashardi. Yozma imtihonda nusxa (shpargalka)dan foydalanish to'g'risida so'z borardi. Ikki do'stining biri:
- Nusxa talabaning haqqidir, - derdi. Kim nima desa-desin, meni fikrimdan qaytarolmaydi. O'zlaringiz uddalay olmagach, tarbiyasizlikdan lof urasiz. Mushuk quyruqqa yetolmagach, puf, sassiq derkan, degan otalarimizning tiliga shakar. Eplasang, bu gaplarni aytib o'tirmasding. 
Ikkinchisi javob berdi:
- Bunday qilmasligimiz bu ishni noto'g'ri, chirkin bir harakat deb bilganimizdandir. Ha, biz bu ishni qilmaymiz. Chunki odobimiz, tarbiyamiz bunga yo'l qo'ymaydi. Uyingizda o'tirib dars qilishga kuchingiz yetmaydi, sabr qilolmaysiz, yalqovlikka, ishlamasdan, charchamasdan dam olishni, ko'ngil ochishni istagan nafsingizga hokim bo'lolmaysiz, natijada haqqingiz bo'lmagan nusxa ko'chirishga, ya'ni noto'g'ri ishga qo'l urasiz. Bu ishni ham talabaning zarurati, ehtiyoji deb qabul qilasiz. Ehtiyoj - ilm, zarurat - bilmoqdir. Qo'shni do'kondan mol o'marib olib, sotib pul topgan va yonidagi sinfdoshining bilimi bilan baho olgan ikki kishining orasida qanday farq bor?! Balki bir kun kelib qo'shnining molini o'g'irlash yomonligi to'risida millatga nasihat qilarsiz. Boshqasi gapga suqildi:
- Xo'p, sen shu qadar to'g'rilik bilan nimaga erishding? Kecha jug'rofiyadan to'rt olgan zoti oliylari, o'zlarimidi?!
- Olishim mumkin. Men uchun hiyla bilan o'n olgandan, to'g'rilikcha to'rt olish xayrlidir. Haqiqatan, qimor, o'g'irlik, riyokorlik bilan millionlar topmasdan to'g'rilik, peshona teri bilan ozroq pul topgan va yaxshiligiga ko'ngli xotirjamligini dalil keltiruvchi qanchalab vijdonli odamlar bor. 
- Ko'zbo'yamachilik qilma!
- Ko'zbo'yamachilik qilayotganim yo'q. Ko'zbo'yamachilnk dalil bo'lmasligi aniq narsani dalil qilib ko'rsatishdir, Men shunday qildimmi? Shunday dedimmi?
Ularning yuzlariga bir lahza tikilgach, davom etdi:
- Do'stlar, o'z bilimi bilan imtihondan o'tishning shunday huzur va zavqi borki, bu halovatni ko'chirmakashlar bilmaydi. 
- Sen o'zing hech nusxa ko'chirganmisan? Nusxadan foydalanganmisan?
- Yo'q. 
- Unday bo'lsa, sen ham buning zavqu hayajonini bilmaysan. 
- Men o'sha zavqu hayajonni bilaman. Birovning molini o'marayotgan, o'marganini yeyayotgan o'g'ri shunday hayajonlanadi, aynan shunday zavqlanadi. Faqat bu zavqu hayajonni halol deb da'vo qilolmaysiz. Eshiting, misol keltirayin. Bir odam o'g'liga: bugun bir lira topib keltir, debdi. O'g'li xo'p bo'ladi, deb onasidan olib, kechasi otasiga keltirib beribdi. Otasi pulni derazadan uloqtiribdi. Ertaga yana keltir, debdi. O'g'li ikkinchi kun yana onasidan olib keltirgan pulning uloqtirishini jimgina kuzatibdi. Keyingi kuni haligi kishi xotiniga pul bermaslikni tayinlabdi. Uchinchi kun mehnat qlib topishdan boshqa iloji qolmagan o'g'il, keltirgan pulini uloqtirmoqchi bo'layotgan otasining bilagidan tutib:
- Nima qilyapsiz, ota? Men bu lira uchun oqshomgacha zahmat chekdim, bundan xabaringiz bormi, - debdi. 
Mening bu hikoyaga qo'shimcham yo'q. Har kim xohlaganini tushunsin. Istagan ma'nosini olsin. Tinglayotganlardan biri:
- Shunaqasi ham bo'larkanmi? - deb e'tiroz qildi. Boshqasi chidab turolmadi. 
- Bo'lish-bo'lmasligi senga aloqador emas. Hikoyadan chiqadigan qulosa senga aloqador. Odam peshona terinig to'kmasdan mulkning qiymatini bilmaydi, mashaqqat bilan topganini qadrlaydi, degan xulosa chiqarish darkor. 
Bu savol berilayotganda Husayin miyig'ida kulib qo'ydi, faqat bu istehzo, kamsitish, mazaxlash yoki kibrning belgisi emasdi. 
Husayin so'nggi darsda yozma nazorat ishini topshirishi kerak. Bugungacha nusxaga havasmand bo'lmagani sayin ba'zan esda saqlayolmasligini o'ylab bir-ikki so'zni partaga yengilgina qayd etib qo'yar, bundan foydalangan paytlari ham bo'lardi. Bu safar shu ishni qilmadi, bunga sabab bir soat avval tinglaganlarining ta'siri edi, Sigareti olingan, uning otasiniki ekanligani yuzi qizarmasdan ayta olgan Erto'g'on bu darsda nusxa ko'chira turib qo'lga tushishi ham Husayinda qattiq, manfiy bir ta'sir qoldirdi. Oqshom uyiga kirar-kirmas onasining qo'lini o'pmoqni, uzr so'ramoqni, o'zining haqsizligini e'tirof etmoqni o'ylardi. Uyiga shunday xayol va shunday niyat bilan bordi. Qur'oni Karim oldida Allohning quli ekanini har hujayrasi, har zarrasi, bor vujudi bilan his etgan, tavozeli holda sokin va sassiz bir ado bilan o'qiyotgan Fotimaxonim. Insoniyat tuchun hidoyat bo'lib kelgan bu kitobdan ufurgan nur, uning odobi bilan adablanmoqni eng buyuk maqsad deb bilgan bu xonimning yuzida aks etar, ifodasi imkonsiz, moddiy jihatdan qo'l yetmas bir go'zallik tajalliy etardi. Tasviri bir jumlada mushkul bo'lsa-da, undagi bu hol - ko'zi Kitobi Karimda, ko'ngli samoda. Ya'ni ko'zi Qur'onga, ko'ngli bu sharafli kitobni yuborgan Allohga yo'nalgan, bog'langan. Bu shunday bir hol ediki, bu hol xuzurini faqat bir mo'min butun borlig'i bilan boqiyga bog'lanib, foniyni unutib - dunyo mashg'ulotini ko'ngildan quvib o'qigan namozida topishi mumkin. 
Husayin onasining tilovati tugaguncha kutdi. Uyga kirib, onasini farishtasifat qiyofada Qur'on o'qiyotgan holda ko'rishi yanada kuchliroq ta'sir qildi. Ertalab o'zi ranjitgan onasini bu holda ko'rgan ko'zlari yoshlandi. 
Kitobi yopildi. Qo'llar ko'tarildi. Tilovat savobi muhtojlarga bag'ishlandi. Kalomini o'qiganga, hurmatlaganga buyuk mukofotlar va'da etgan Allohga chin dildan duolar qilinur. Shu onda uning yuzlariga boqqan kishi, soflik va poklikda huddi ikki tomchi yoshning odob va hayo bilan to'liq yuzlardan sizib o'tganini ko'rgan bo'lardi. Ammo ko'rishning hojati yo'q. Chunki u - Fotimaxonim ko'rsinlar deb yig'lamas, buni yig'i ham deb bo'lmasdi. 
Qo'llar yuzga suruldi. Kitobi Karimni ko'tarish uchun uzalgan qo'llar muallaq qoldi. Chunki o'ng tarafdan uzatilgan bir juft qo'l kitobni oldi va o'rniga qo'ydi. So'ngra hanuz joynamoz ustida o'tirgan Fotimaxonimning o'ng qo'lini olib bag'riga bosdi. Hurmatu mehr bilan o'pdi va peshonasiga surdi. Birozdan so'ng uzrini aytdi:
- Ona, meni shu Kitobi Karim hurmati avf eting! So'ng onasining oyoqlarini quchdi. To'xtatmoqchi bo'lgan ona, navbatdagi yolvorishni eshitdi:
- Onajon, ruxsat bering, bir bor yuzlarimni surayin! Ertalab onasiga isyon bilan qaragan yuz, Payg'ambar ifodasi bilan ostida jannat bo'lgan ona oyog'iga surilmoqla yuklandi. Fotimaxonim o'g'lini turg'azdi. Ko'zlaridan o'pib, bag'riga bosdi:
- Charog'im, to'g'ri, halol, pokiza insonlarga oshnolik qilsang deyman, bir dona Husayinimdan, gul yuzli bolamdan o'sha zaqqumning hidi kelmasa deyman?! 
Husayin o'sha kungi hodisalarni bir-bir naql etgach:
- Ona, so'z beraman, hayotda yolg'iz qolsam-da, meni haq yo'ldan ayiradigan bilan do'st bo'lmayman. Sizning do'stligingiz menga yetarli, - dedi. 
Oradan ikki haftacha vaqt o'tdi. Ko'kda yer yuziga yengil va mayin yomg'ir donalarini yullashga loyiq bulutlar paydo bo'ldi. Quyosh goho ko'rinib, atrofni ilitar, faqat bu orada o'rtaga tushgan va quyosh nurlarini to'sgan bir bulut fuqaroga sadaqa qabilida bir necha lahzalik yomg'ir sevalar, so'ngra shoshiladigan joyi yo'q yo'lovchiday og'ir-vazmin uzoqlashardi. 
O'sha kn bir necha do'stlari bilan aylanishga chiqqan Husayin sekin-sekin kinoxonaga yaqinlashganlarini bilmay qoldi. Jo'ralaridan birining:
- Bugun kinoga tushaylik, - degan taklifini hammalari tasdiqlashdi. Yoshlar shunaqa. Ko'pincha qilayotgan ishlarini oldin o'ylab ko'rishmaydi. Ular oldin xayollariga kelganini qiladilar, so'ng o'ylashni boshlaydilar. Lekin Husayinga ham aynan shunday ta'rif berish haqsizlik bo'lardi. Chunki chipta olmasdan avval kirsammi-kirmasammi, deb bir muddat taraddudlandi. So'ngra bundan ham bir ibrat olarman deya chipta oldi. 
Hali o'n besh daqiqa bor. Har kim yonidagi bilan suhbatlashar, atrofdan kelgan ovozlar birlashib yuksalar, gaplar eshitilmas, shuning uchun yonidagi suhbatdoshga biroz ovozni qutarib gapirishga to'g'ri kelardi. 
Husayin maktabga kelgan vaqtlarda kinoning nohush holatlariga unchalik tobu toqati yo'q edi. Avval o'zi bilan biron kitob olmaganiga ranjiganday bo'ldi. O'n besh daqiqa o'qidim, deb o'yladi. Vaqtni behuda o'tkazishni xushlamasdi. Masalan, muallim kelmagan bo'sh darslarni o'rtoqlari behuda o'tkazsa, Husayin o'qituvchi kelib qolsa, qanday javob beraman qabilida ish tutib, shunga asosan o'qib-o'rganib o'tirardi. 
Tan olish kerakki, uning bu xususiyatida o'z qobiliyati bilan birga onasining ham katta hissasi bor. Maktabga borib kelarkan fursat bo'lgan taqdirda xayolida darslarni tahlil qilishni, bu orada Ixlos surasini uch, Fotiha surasini bir karra o'qib rahmatli xolasiga bag'ishlashni odatlantirgan ham onasidir. Aytishlariga qaraganda Husayinga xolasining ko'p mehnati singgan. Kichikligida onasidan ko'proq xolasi qaragan. Ismi - Xayriya. Onasining ham xolasining ham ismi Xayriya deb ilk bor eshitganda g'alati tasodif ekanini o'ylagandi. Keyin onasidan so'raganda, Fotimaxonim:
- O'g'lim, mening otim ham Xayriya, ammo ko'ryapsanki ko'pincha meni Fotima deb chaqirishadi. Oldinlari hammaga ikkita ism qo'yibshardi. Otam Xayriya ismini juda yaxshi ko'rganlaridan meni ham, uni ham Xayriya degan. Sen endi bu gapni qo'yda, maktabga borib kelguncha xolangga bag'ishlab o'qishni unutma. Ham vazifangni o'tagan, ham borib-kelguncha vaqtni behuda ketkazmagan bo'lasan, - degandi. 
Endi Husayin bularni tushunadi, shuning uchun bu yerdagi bo'sh vaqtning qadriga yetayapti. Biroz o'tib bu g'ashligi o'rinsizligani angladi. Chunki, bu g'ala-g'ovur ichida o'qigani bilan tushunmasdi. 
Atrofda suhbatlashayotganlarning harakatlari umuman olganda durust holat emas. Tug'rirog'i, Husayinning fikricha, bular aql va mantiq tarozisiga tortib ko'rilsa, natija - noxush. Suhbatlashayotganlarning fikricha esa, aksincha, suhbatlari zaruriydir. Kamdan-kam kishilargina behuda, foydasiz gaplashayotganligini anglashga qodir, ularning ychidan kamdan-kamlarigana bunday foydasiz so'zlashdan ko'ra sukutni afzal bilishadi. Quloqlarni garang qilgudek g'ala-g'ovur orasida kuchli hayajon bilan gaplashayotgan orqa qatordagi ikki yoshdan biri bundan oldingi filmga ikki marta tushganini va falon artistning shohona roli bo'lganligi sababli yana bir marta tushishga ham tayyor ekanligani so'zlar edi. Qaysidir artistning allaqaysi ko'shiqchi bilan don olishishi endi hech kimdan yashirib bo'lmaydigan holga kelgan, go'yoki ikkisining o'rtasida yangi bir ishq mojarosi boshlanganmish. Hatto yaqinda farzandli bo'lishlari kutilayotganligi haqida xabarlar tarqatiladi. Falon artist askarlikka ketayotganmish. Ajabo, askarlikda ham unga o'z kasbiga aloqador biron vazifa berilarmikan? Agar shunday yo'l tutishsa, ayni muddao bo'lardi, chunki ham san'atkor san'atini rivojlantiradi, ham bu bilan askarlarda jangovor ruh uyg'otib, qo'shinga katta yordam berardi. Shu kabi og'iz charchatishdan boshqa sifati bo'lmagan so'zlar qatori va ora-sira bu yerda yozishimizga odob tamoyillari yo'l qo'ymaydigan kalomlar eshitiladi. Husayinning fikricha, bu tarzda vaqt o'tkazish odob va mas'uliyat tuyg'usining yetishmasligi va yoki umuman mavjud emasligi bilangina izohlanishi mumkin. Bu so'zlardan kimga qanday foyda bor yoki ular aytilmay qolgan taqdirda ko'riladigan zarar ne chog'li?
Atrofda endigina o'n besh yoshini qarshilagan oliftachalar seltanglab yurar, yo'tala- yo'tala yoqilgan sigaretlarini chekishga harakat qilardilar. Qo'llari bilan og'zini berkitishlari tamakining o'ta achchiq ekanini va shu sabab yo'talayotganlarini anglatardi. Bu orada parda ochildi. Uch marotaba yangragan ogohlantiruvchi qo'ng'iroqdan so'ng film boshlandi. Namoyishdan oldin ko'rsatiladigan filmlardan parchalar taqdim etilardi. Ularda aks etgan sharmandali bir sahna ko'rinishi tomoshabinlarning yuraklaridan qaynab chiqqan inqillash yuksalishiga, yanada kuchayib, hayvoniy xirillashga o'xshagan hayajonli ovozlarning chiqishiga sabab bo'ldi. Hushtak chalganlar, hatto o'zini tutolmasdan bor ovozda na'ra tortganlar ham yo'q emasdi. Bunday filmlarni ko'rgandan so'ng yoshlikning qanday mahv etilishini, iffat va nomus tuyg'ularining qay tarzda ildizlaridan ayrilganini anglamoq uchun xo'kizning aqli ham kifoya qiladi. Asosiy film boshlandi. Uning ham ko'rsatilgan parchalardan farqi yo'q edi. Husayin haftaning ikki-uch kunini kinoteatrda o'tkazadiganlar sirasiga mansub emasligi uchun film texnikasi haqida aytadigan gapi yo'q. Uning odobi esa o'zi bilmaydigan sohada so'z aytishiga to'sqinlik qilardi. Faqat o'z sohasidan kelib chiqib, bir-ikki og'iz so'z bilan bahsga aralashishga ham kishining haddi sig'maydi. 
Bunday filmlar axloqsiz, odobu tarbiyasiz kimsalar uchun ko'ngil ochish vositasi bo'lishi mumkin. Lekin bular Husayin kabi oila tarbiyasi va Imom Xatib maktabi tahsilini o'zaro uyg'unlashtirgan, sharafli bir musulmon bo'lish orzusi bilan urgan o'spiringa ko'ngilxushlik vositasi bo'lishi qiyin. Bu filmlar adab va hayo yo'lidan uzoqlashtirishi va darslardan chalg'itishi mumkin. Husayinning bu filmdan olgan yolg'iz sabog'i: boshqa qaytib bunday fil'mlarga kelmaslik va vaqtni zoe ketkazmaslik bo'ldi. Bu razolatni tomosha qilish uchun ketgan pulchi? Bu pulga bir faqir tushlik qilishi mumkin edi. Filmni yarmida tark etmoqchi ham bo'ldi, ammo o'rtoqlari bilan filmni tanqid qilish uchun kutdi, sabr qildi. 
Qolaversa, bir necha kishini kino kasalligidan qutqarish ham yomon ish emasdi. Lekin butun Turkiyada har kun ikki yuz mingdan ziyod kishi vaqtini kinoda o'tkazishi nazarda tutilsa, Husayinning o'rtoqlariga qiladigan yaxshiligi dengizdan tomchi deyish mumkin. Shuncha odamni kinodan qaytarish xayoliy bir gap edi. Yoshlikning go'yoki sel kabi kinoxonalarni, maydonlarni to'ldiradigan bu davrida mazkur maqsad yo'lida urinishlar suvdan yog' chiqazishga urinishdek bir gap edi. Qaniydi, aqlli va o'ziga to'n; musulmonlarning bir guruhi din, diniy va axloqiy mavzularda film ishlab chiqaradigan shirkat tuzsalar. Ko'pchiligi masjidga faqat o'lganida bir necha kishining yelkasida ziyorat qlish uchun birinchi va so'nggi marta keladigan bu kishilarga kinoteatrlarda ko'rsatiladigan filmlar orqali din va axloq tuyg'usini yaxshiroq yuqtirish mumkin. Bunday yo'l tutish qayoqqa ketayotganini o'zi ham bilmaydigan ko'plab yoshlarga yo'l ko'rsatgan va ularni halokatdan qutqargan bo'lardi. 
Chiqqach, film ta'siri bilan suhbatlashgan do'stlarning hayajoni bosildi. Husayin tengdoshlari bemalol tinglashiga ko'zi yetgach, so'z boshladi va fikrlarini anglatdi. Tinglayotganlar qatorida yuzida mamnuniyat aks etganlar bor edi. Hech xushlamayotganlarini bildirayotganlar, anglatayotganlar ham topilardi. So'zlarini tugatganda ilk e'tiroz baralla eshitildi:
- Xo'sh, Husayin, biz hech dam olmaymizmi, ko'ngil ochmaymizmi? Husayinning javob berishiga o'rin qolmadi, Bir jo'rasi:
- Dam olishga haqqimiz bor. Ammo dam olyapmiz deb bunaqa odob va axloq yo'llariga pistirma qo'ygan filmlarni ko'rish ham har holda dam olish bo'lmasa kerak Dam olish faqat film tomosha qilish deganimi?! Ko'ngil ochish-chi? Mening axloqimni buzmaydigan, nomus va iffat tuyg'ularimni orttiradigan, mehnatga nisbatan kishida kuch-quvvat, g'ayrat, muhabbat uyg'otadigan filmlar bo'lsin, biz ham ko'ramiz, biz ham qutlaymiz. Husayin bu suhbatning foyda berayotganini ko'rib mamnun bo'ldi. Bundan keyin kinoga haftada bir borishga qaror qilindi. Kino uchun ketadigan qolgan pulga kitob olinib, harakatchan, tarbiyali va faqir bir do'stga hadya qlindi. Hadya etganlar ko'nglida pulni behuda xarjlamagani, yaxshi ish qilganidan huzur bor edi. 
Keyinroq ham Husayin sinfdoshlari bilan bu mavzuda makggab ichida kengroq tashviqot yuritishga kirishdi. Kino pullarini xayrli yo'lga sarflamoqqa rozi bo'lganlarning g'ayrati bilan kutubxona tashkil etish qarorlashtirildi. Kitob javoni usgiga Bu kitoblar kinoga beriladigan pulga olindi degan yozuv ilindi. 
Husayin kinoga borganini bir hafta o'tgach, onasiga aytdi. Hodisani bir boshdan gapirib berdi. So'zlarini tugatganda Fotimaxonim o'g'lining sochlarini siladi:
- Mamnun bo'ldim, o'g'lim, hursand bo'ldim. Umid qilamanki, har kun bir yangi yaxshilik eshigani ochgaysan. Shu yo'lda mashg'ul bo'lasan. Har yaxshilikni yolg'iz Alloh rizosi uchun ado etishga g'ayrat qilgaysan. Faqat sendan istaganim bir yaxshilik qilganingda, nega ko'proq qilmadim, nega kech qildim deya Allohdan kechirim so'ra. Men o'g'limni shunday ko'rmoqni istayman. Shunday ko'rsam, quvonaman, bolam. 
Husayin onasining bu yuksak tuyg'usi, nozik hislari qarshisida erib ketdi. So'zlari go'zal, o'zi so'zidan yaxshi bo'lgan onasining Qur'on axloqi bilan nurlangan yuziga shukrona va minnatdorlik hislari bilan boqdi. Bu iz umr bo'yi Haqqa qul bo'lmoq sharafi bilan porlab, faqat Haq ne'matlari qarshisida loyiq ibodat etolmaganining, munosib qul bo'lolmaganining ranjidasi bilan yonardi. 
Hafta davomida yaxshilik qilgani uchun sevingan, o'ziga sig'may yurgan Husayin endi qarshisiga xar kun yangi fazilat bilan chiqqan onasiga loyiq o'g'il bo'lmagani uchun kuyinardi. Uning ko'k ko'zlariga tikilib bir on o'yga toldi. Har narsaga ibrat nazari bilan boqqan, samimiyligiga to'lib-toshgan bu ko'zlar uning bepoyon ummonlarni tamsil etgan pokiza ruhiga tarjimonlik qilganday. Tolg'in ko'zlaridan sizgan ikki tomchi yosh Husayinda so'z bilan tushuntirish mushkul bo'lgan his va o'ylarning dolg'alanganini bildiradi. Birdan o'z ko'zlarining ham bu ko'zlar kabi moviy bo'lmaganidan ranjiganday bo'ldi. Qanday g'alati holki, onaning ko'zlari moviy, o'g'ilniki qora! So'ngra Alloh taolo har narsaga qodirligini, kuruq tuproqdan yuzlab tur meva, giyoh va gullar yetishtirgan Allohningbu ishda ham bir hikmati borligini o'yladi. Ko'z rangi jihatidan emas, axloq va tushuncha tarafidan unga o'xshashi kerakligini xotirladi. Necha ko'zlari ko'k odamlar borki, pokiza axloqqa daxldor emas. 
Husayin shularni o'ylaganda azon ovozi asr kirganini, har xil mashg'ulotlarni qo'yib, 
Yaratgan huzurida turish kerakligini e'lon etardi. 

* * *
Imom Xatib maktabining to'rtinchi sinfiga o'tganda dars tatbiqoti sifatida hutba o'qish vazifasi topshiriladi. Husayin qanday mavzuni olish kerakligi haqda bir qarorga kelolmasdi. Ilk daf'a xutba juda ham hayajonli edi. Xayolida ba'zi mavzular jonlanar, lekin hech biriga ko'ngli chopmasdi. 
Asrdan so'ng maktabdan qaytarkan ko'zi yerda, xayoli mavzu tanlash bilan mashg'ul. O'ylay-o'ylay og'ir-vazmin odimlardi. Yonidan o'tayotganlarning ayol, erkakligini farqlamasdi. 
- Husayin, yo'l bo'lsin! Boshini qo'tardi. 
- Qalaysan, Husayin?!
- Xudoga shukur. Tinchliq O'zing qalaysan?
- Allohga shukur. O'ychan ekansan. 
- Shukur, yaxshi. Yomon emas. 
- Alloh yaxshilikdan ayirmasin. 
- Omin. 
Ajrashdilar. Ora-sira ko'rishib turadigan samimiy do'sti. Yurishda davom etdi. Eski o'ychanlik tarqalib ketdi. 
Bugun chorshanba, Cho'rim bozori qizg'in. Yo'llar odatdagidan ko'ra tiqilinch. Yaqin qishloqlardan kelganlar endi ketmoqchiligini ma'lum qilganday magazinlari oldiga qo'ygan yuklarini hozirlashmoqda. Doira (aylana do'kon)lardan bir oz erta chiqqan ayol-erkaklar qo'llarida to'rxalta olib bozorga shoshilibroq ketishmoqda. Eski hokimiyat binosi bo'lgan tarafdan Qubbali Jom'e yo'nalishida kelgan avtobus yomg'ir suvlarini sachratmasin deya bir chetga chekinib, o'tib ketishini kutib turdi. 
Jome' ro'parasidagi magazinning yonida cho'kkalagan kampir Husayinning diqqatini tortdi. Ustidagi liboslar faqirligiga, yuzidagi ajinlar umr bo'yi mashaqqat chekkaniga dalolat edi. 
Oldida bir savat bor edi. Bir qo'li bilan savat tutqichidan ushlab, shu qo'li ustiga peshonasini suyab turar, chuqur-chuqur nafas olardi. Oldidan o'tgan avtobus sachratgan suvlari bezovta qilmas yoxud chekinmoqqa toqati va majoli yo'q edi. Boshini kutardi. Atrofdan o'tayotganlarga yordam umidida bordi. 
Shu orada oldidan o'taetgan ochiq-sochiq xotin uni turtib, chetga itardi va yo'lida davom etdi. Uch qadamcha yurib, yana qaytdi, sumkasidan hamyonini olib, undan kampirga pul uzatdi. Bu payt Husayin ham ularga uch-to'rt qadamcha yaqinlashib qolgandi, Momo avval qo'liga tushgan pulga, so'ng uni bergan ayolga qaradi, pulni qaytardi:
- Tilanish uchun o'tirganim yo'q, charchadim, - dedi. Pokiza insonlarga yarashadigan muomala edi bu. Tilanadigan ahvolga tushmaguncha bu yo'l bilan qorin to'ydirishni munosib ko'rmaslik doim ham uchraydigan fazilat emas. Bu pul olinsa ne bo'lardi? Bergan ham, olgan ham zarar qilmasdi. Ammo mendan muhtojroqlar bordir deya zirqiragan vijdonga ne deymiz?
Ko'cha boshlarida o'tirib kelgan-ketganga qo'l ochganlarni, kechgacha zshikma-eshik kezganlarni o'yladi Husayin. Bu odamlar o'rtahol hunarmand yoki do'kondorni ortda qoldiradigan pulni qo'lga kiritishmoqda. Hatto bular orasida bozorma-bozor kezadiganlari ham bor. Bir necha kun burun bir baqqol bitta tilanchini dushanba kuni Majido'zuda, seshanba kuni Singurluda, Chorshanba kuni Ko'hna (So'rgun)da, payshanba kuni Olachada, juma kuni Cho'rumda ko'rganini aytgandi. Bunday mablag' tikish talab qilinmaydigan san'atni kim ham sevmaydi. Sarmoya yo'q, soliq to'lash yo'q, bo'sh turgan qo'lni Alloh sevmaydi, deya eshikdan-eshikka sang'ib, do'kondan-do'konga izg'ir va bir-ikkita duoni ming'nrlashdan iboratmi bu san'at. Bunday tilanchilikning qanday qiyinchiligi bor?
Xo'sh, toptalgan or-nomus, yo'qotilgan odob va iffat tuyg'usig'a nima deysiz? Bularning hech qanday qadri yuqmi?
Yo'q, aslo yo'q! Uyatning ko'chalariga allaqachonlardan buyon qadam bosmagan, Xudo bersin! - degan javobni eshitgach ham ketishni xayoliga keltirmagan, shilimshiq kabi yopishqoq, ko'z ostiga olgan odamini zuluk kabi so'rmagunicha ko'ngillari joyiga tushmaganidan kelib chiqib aytadigan bo'lsak, yuqorida qayd etilgan tuyg'ular ular uchun bir necha harflarning yig'indisi - quruq so'z, xolos. 
Ammo insonlikning asl mohiyatini anglaganlar uchun odob va iffat so'zlarining ma'nolari dunyodan va dunyodagi barcha narsalardan benihoya qimmatlidir. 
Mana, momoning berilgan sadaqani olmagan paytda his etgan ruhiy holati. Agarda bu pulni olsa, ikkinchi marta berilgan sadaqani olishi osonlashadi, bu esa uchinchisini olishga xohish uyg'otadi va shu tariqa poyoniga yetishiga juda oz fursat qolgan umr tilanchilik bilan yakun topadi. Bu esa umr bo'yi xayoliga ham keltirishni istamagan mudhish bir yakun. 
Yalang'och xotin bir soniya turdi, so'ng yo'lida davom etdi. Husayinning yonidan o'tar ekan: Bular odam bo'lmaydi, deya g'udranmoqda edi. Husayin chidab turolmadi:
- Xonim afandi, odam bo'lishlari uchun tilanchilik qilishlari kerakmi? Xotin hayron bo'lib, Husayin tomonga qayrildi:
- Bir nima dedingizmi?
- Odam bo'lishlari uchun tilanchilik qilishlari kerakmi, degandim. 
Xotin savolga ha deb javob berolmadi. Gapni cho'zmaslik uchun bo'lsa kerak, yo'lida davom etdi. Husayin keksa xotinning yoniga kelib:
- Xola, istasangiz yordamlashay, savatingizni uyingizgacha olib borib beraqolay, - dedi. 
Ayol boshini ko'tardi. Qarshisida ochiq chehrali yigitcha turardi. Unga minnatdor nigoh tashladi:
- Alloh sendan rozi bo'lsin, bolam. Madorim butunlay quridi. Ozroq yordamlashib yuborsang, yana o'zim olaman, - dedi. 
Savatdan qo'lini olib, ikki tizzasiga tayandi. Butun kuchini qo'llariga va tizzalariga to'plab, kuchanib o'rnidan turdi. Husayin savatni oldi. Juda og'ir emasdi. Lekin kampirni bemalol charchata olardi. Birga mahalla oralab yurdilar. Kampir ora-sira Alloh murodingga yetkazsin!, deb duolar qilib borardi. Lekin Husayin savatni duo uchun emas, dinning muhtojlarga yordam etish yo'lida bergan amrini bajarish, insonlik vazifasini ado etish uchun ko'tarib borardi, Albatta, uning duo etishiga ham qarshi emasdi. Yoshlikda Alloh rizosi uchun bir keksaga yordam bergan kishi, o'zi keksayganda yordam beradigan yoshlarning topilishiga ishonardi. 
Bu ayol o'rnida o'z onasi bo'lganda, bu aziyatni u chekkanida nima qilardi? Uning shu ahvolda emasligiga shukr qilishning yagona yo'li bu ayolga va u kabilarga yordam bermoqdir. Bundaylarni ko'rib, o'ziking ahvoliga shukr etib o'tib ketmoq o'ysizlik, beparvolik sanalishi kerak. Agar boylarning molida faqirlar uchun Alloh tarafidan belgilangan haq bo'lsa - Husayin bu haqning borligiga ishonardi - xuddi shunday yosh va sog'lomlarning kuch-quvvatida keksalar va ojiz-zaiflar uchun tayin etilgan haq ham bor. Bu yordam tan kuch-quvvatining zakotidir. Bu muruvvat va insonlik tuyg'usining yuksak nuqtasidir. 
- Uyim shu yerda, o'g'lim, Alloh sendan rozi bo'lsin! Bu so'z Husayinning xayolini bo'ldi. Savatni eshik oldiga qo'ydi. Eshikning turishi uyning xarobligidan xabar berardi. 
- O'g'lim, sening oting nima? Kimlardansan?
- Nima qilasiz, xola?
- Bir yo'lim tushsa, uyingizga kirib, sendan ko'rgan yaxshiligimni onangga aytardim. 
- Shart emas, xola. Men onam eshitishi uchun emas, Alloh rizosi uchun yordamlashdim. Onamni xursand etishni istasangiz, haq yo'ldan ayrilmasligi uchun duo qiling. 
Husayin ketdi. Eshikdan ichkari kirgan momoning ko'zlari yoshli edi. Bu yoshning sababi o'zining kuchi yetganda boshqalarga yordam etolmaganlik pushaymonidan edi. Boshqa birov bu yeshlarning sababini yaxshilik qilishni sevadigan bir insonni uchratganidan paydo bo'lgan tuyg'ular tufayli deb tushunishi mumkin. Hech tanimagan bir bola yukini ko'tarib keltirib bergani va o'z nevarasidan bunday olijanoblik ko'rmagani nazarga olinsa, insoniylikdan uzoq bo'lgan nevaradan haqorat ko'rishi, og'ir so'zlar eshitishi, katta ona o'rniga sassiq kampir! deya baqirishi, o'zining shu ahvoliga rozi bo'lib shukr etishi hisobga olinsa, ikkinchi qarashni oldinga surganni haqli deyish ham bemalol mumkin. 
Husayin keksa ayoldan ajrashgach, uyga keldi. Ko'z oldida kechgan va ikki ayolning bahsi yaxshilik va yomonlik kurashiga o'xshagan bu hodisani o'ylamasdan bo'lmasdi. Uyimda bir haftaga yetgulik yeguligim bor deb berganni olmaslik buyuk fazilatdan darak bo'lsa kerak. Momoning o'sha yuqori tabaqaga mansub kibor xotinni sharmanda va parishon qilishiga nima deysiz?! Bular bir zamonda yashagan ikki guruhga mansub ayollar timsoli. Bir tarafda erining ko'z o'ngida ochiq-sochiq holda ko'cha kezgan va o'zidan balandga egilib, zaifni surib o'tadigan, amal-taqal qilib turmushga chiqib olgan hayosizlar; ikkinchi tarafda og'zidagi nonni birovga ilingan, tizzasidagi yarani o'z tug'ishganiga ko'rsatmoqdan or qilgan, uyalgan, nomusini boshiga ko'targan, nomus uchun hayotini seva-seva fido qilishga tayyorlar... 
Husayinning onasi ikkinchi guruhga mansub. Bu guruhning timsoli - munosib qobiliyatli, qiladigan ishini o'ylab, mutlaqo Alloh rizosi uchun ado etadigan bir ona. Bu yil o'n oltiga kirgan Husayin, shu choqqacha tasodifan bo'lsin, onasini boshi ochiq yoki yalang'och holda ko'rgani yo'q. 
Husayin onasiga shohidi bo'lgan hodisani aytib bergach, so'zini shunday tugatdi: Mening onam, onajonim, bilsangiz, sizni shunday yaxshi ko'ramanki. Mening yonimda go'yo bir begona borday doim o'ranib, yopinib yurasiz. 
- O'ranishimni mendan chekinish deb o'ylaysanmi? Onalar o'g'illaridan chekinib o'ranmaslar, men ham sendan chekinmasman. Seni nomahram sanasam, kimim qolur mening bu dunyoda?! Sen bo'lmagan paytlarda, Odila va Samihaning yonida ham shu holda bo'laman. Ular oldida ham boshim o'rog'liq yuraman, yolg'iz qolganimda ham shu holdaman. 
- U payt kimdan qochib, o'ranasiz?
- Bil. O'zing bil kimdanligini!
Fotimaxonim Husayinga yoshligida dugonalariga bergan javobni aytdi. Shu qadar samimiy so'zlagani o'n yillardan keyin ham tasdiq bo'ldi. 
Husayin bu yil to'rtinchi sinfda, o'n kundan keyin keladigan jumaga xutba o'qish uchun tayyorlanish topshirilganini aytgach:
- Qaysi mavzuni tanlasam, ona? - dedi. 
- Hozirgina aytganlaring go'zal mavzularku, o'g'lim? Bularning boshi moda. Moda haqida tayyorlan. 
Haqiqatan go'zal mavzu topilgandi. 

* * *
O'n kundan so'ng juma namozi uchun minoralardan taralgan azon sasi mo'minlarning juma ekanini unutmasliklarini ta'min etarkan, uyning bir burchida, joynamoz ustida, butun borlig'i bilan yaratganga yuzlanib, o'g'li o'qiydigan hutbada yanglishmasligini, shu xutba sababli yo'llaridan adashganlar yana haq yo'lga va o'zlariga kelishlarini duolar qilgan bir o'gay ona bor edi. Yillar davomida, qat'iy iroda, tuganmas sabr va o'gay emas, haqiqiy ona mehri bilan bag'riga bosgan yetimini endi jon-jonidan va chin ko'ngildan duo etardi. Oradan kechgan o'n bir yil vaqt uni et bilan tirnoqday bolalarga bog'lab qo'ydi, ularning o'gayligini deyarli unutdi. Endi Alloh madadini tilagan gul yuzli farzandiga menga oxiratda shafqatchi, shafoatchi bo'ladi, degan ezgu umid bilan boqar, unga onalik muhabbati bilan bir navbatda alohida ma'naviy mehr ham qo'ygandi. Birozdan so'ng o'g'lidan xabar kelishi kerak. Tongda har kungiday alohida bir hayajon bilan yo'lga chiqararkan, qo'lini o'pgan bolasini:
- Alloh madadkor bo'lsin, gunohkor onangni ham duo qilishni unutma, o'g'lim. - deb kuzatdi. 
Jome' liq to'lgan. Odilbek o'g'lini ko'rib hayajonlanmaslik uchun ustun orqasida
yashiringanday bo'lib o'tiribdi. Bir zamonlar Erdolbekning so'zlariga ishonib va aldanib Imom Xatib maktabiga berishni istamagan o'g'li to'rt yillik tahsil mevasini ko'rsatishi, otasi uni aynan shu maktabga bergani uchun mamnun etishi kerak
Juma kuniga maxsus azon aytib bo'linganda minbarda sekin oyoqqa turgan o'g'lini
ko'rishi bilan ko'zlarida paydo bo'lgan ikki tomchi yoshni artishni lozim topmadi. 
Xalq shunday o'n olti, o'n yetti yoshlilar o'qigan xutbaga odatlandi. Necha yilki, endi din ilmini unutay deganida bahor chechagiday yigitlarni tinglash zavqu hayajonini tota boshladi. 
Xutbaning arabcha qismini yoddan o'qigan va turkcha qismiga kelgan Husayinning ovozi sekin-sekin ko'tarila boshladi. Ko'zlaridan yoshlari sizilib, vijdonlari oldida tillari qisiq, boshlari ham bo'lganlarning boshlari ko'ksilariga tag'in ham enib borardi. Turkcha qismini, siz hurmatli o'quvchilar bilan birga tinglamoqni ravo ko'rdik: Muharam musulmonlar! Xutbamiz moda haqida. Bu millatni moda balosi mahv etgan. Moda atalmish bexosiyat odatlar keltirgan baloyu gunoh dunyo va oxiratda bizga yetib, ortib ham qolur. Oilamiz islom odatlari bilan idora etilgan, odamlarimiz Allohdan ko'rgan, millatimizga otalarimizning odatu an'analari hokim bo'lgan zamonlarda rohatda edik, har sohada yo'limiz ochiq edi. Bugun yo'llarimiz emas, ayollarimiz ochiq. Islom odatlariga emas, ingliz, fransuz va boshqalarning odatlariga, Rasulullohning amrlariga emas, Ovro'podagi kimligi noma'lum, qandaydir axloqsizning xohishiga bo'ysunamiz. Ayni o'rinda Payg'ambarimizning bir hadisi sharifini naql etish joiz. Marhamat qiladilarki: "Kim qaysi qavmga o'xshasa, o'shalardandir!
Agar Rasulullohning amrlariga modaga ahamiyat berganimiz kabi munosabatda bo'lganimizda edi, ko'plab pokiza va haqiqiy musulmon kishilar yetishardi. Agar modaga ketgan isrof, faqiru fuqaroga xarjlansa, necha bag'ri yaraga malham, qancha ko'ngli yarimga xursandchilik bo'lardi. Yilda bir necha bor o'zguradigan modaga sarflangan xarajatlarning hisobi yo'q, Bu yil oq libos kiyiladi, deyildimi tamom. amr - amrdir. Kuchi yetgan-etmaganning ustida oq libos bo'lishi shart. Bu yil oyoq kiyimlarning tovoni bir qarich bo'larmish, liboslarning etagi tizzasidan bir qarich yuqori chiqarmish, sochlar falon shaklga kirarmish, deyilganidan so'ng past poshnali oyoq kiyim, etagi tizzani, oyoqni bekitadigan libos qidirib ko'ring-chi. Modaga berilgani uchun o'zini maymunday turli ko'rinishga solgan qanchalab kishilarning aslida uyida yeyishga tuzuk quruq taomi yo'q. 
Lekin biz ularki emas, modani boshlab beradigan boylarni aybdor deb bilamiz. Ilgari vaqtlarda to'yga keta turib faqirlar o'ksinmasin deya ziynatlarini taqmagan, havaslanib, ko'ngli tushmasin, og'rinmasin, xarajatga qiynalmasin deb hashamdor kiyinmagan olijanob insonlar bo'lgan ekan. Endi esa o'zidan boshqani o'ylamaydigan, barcha fazilati cho'ntagidagi puldangina iborat bo'lgan boylarimiz bor. Bugun har to'y uchun alohida kiyim tiktirmasa uyaladigan, o'n besh, yigirma bosh kiyimni kam deydigan ayollarimiz mavjud. 
Bundaylarga Rasulullohning qizida faqat bir bosh libosi bo'lganini eslating. Bugun ustiga kiyishi uchun eng oddiy libosni topishga ham qiynaladigan, bir muruvvat sohibini yo'lla, yo Rab, deya ingrab, iltijo qilayotgan qancha ayollar borligini eslating. Insonlik sharafi va fazilati boylarning kim o'zarga kiyinishi, bo'ylashib, bahslashishida emas, balki ochlarni to'ydirish, yalang'ochlarni kiyintirishda ekanini tushuntiring. Modaga sarf etilayotgan har tiyinning Alloh huzurida hisobi, javobi borligini aqllariga joylang. Janoblar, hikoya demang. matal-cho'pchak deb tinglamang, uyiga haftada go'sht kirmagan, issiq sho'rva ichmagan, to'yib ovqatlanmaydigan qanchalab dindoshlarimiz bor. Biz qish kunlari issiq pech yonida iliqqina o'tirar ekanmiz, quruq, sovuq qozonlariga ko'zyoshlari tomgan birodarlarimiz qancha?! O'ylab ko'rsak, din va axloqiy jihatdan bizdan ko'p yuksak. Alloh huzurida bizdan sharafliroq qanchalab birodarlarimiz biz qorin to'qligidan me'damiz bilan mashg'ul paytlarimiz ochlikdan qiynalayotgan bo'ladilar. 
Muhtaram musulmonlar!
Bilamizki, shunday boylarimiz borki, kunda yuzlab lira foyda ko'radilar, har kun go'sht, yog' va asalga bo'kadilar, tag'in hech narsaga erishmaganidan, xuzur topmaganidan, bir millioni ikki millionga chiqmaganidan shikoyat qilishadi. Bundaylardan muruvvat kutmaymiz. Faqat boy xotinlarining tirnoq bo'yog'iga xarjlaganicha pul topish uchun eshikma-eshik yurib odamlarning kirlarini yuvishga majbur bo'layotganlarni unutmaylik. Ayrilishni istamaganimiz bu dunyodan yolg'iz kafan bilan birga ayrilar ekanmiz, yonimizdan yaxshiliklarimiz, ibodatlarimizgina joy olishini, oxiratda bizga yeganlarimiz emas, yedirganlarimiz, kiyganlarimiz emas, kiydirganlarimiz foyda keltirishini unutmaylik. 
Modomiki, el eshigida tilanchi emas ekanmiz, bunga shukrona o'laroq, un, o'tin topolmagan, holini birovga arz etolmaganlarni yo'qlamasak, yordam bermasak, Allohning so'roqlariga qanday javob beramiz? Ertaga, qilgan isroflarimizning gunohlari qarshisida ter to'kib, pushaymon bo'lmasdan burun o'zimizga kelaylik, bu xil qashshoqlikning va isrofgarchilikning oldini olaylik. 
Husayin xutbasini bitirganda, kishilarning ko'nglida uyg'ongan to'lqinlanish, yuraklarni to'ldirgan hayajon tuyg'ulari bu xutbaning odamlarga juda yoqqanidan darak berardi. Ammo xutba tinglovchilarga yoqish uchungina emas, xalqqa ta'sir etish, ularni to'g'ri yo'lga boshlash uchun o'qildi. Shu sababli xutbaning ta'sirini o'sha kungi tilga tushish, Odilbekni do'koniga kelib tabriklab ketgan do'stu aqraboning e'tibori bilangina o'lchamoq to'g'ri bo'lmasa kerak. 
Bundan keyin yonida yarim yalang'och qizini yoki nabirasini tartibga chaqiradiganlar bo'ldimi yoki bo'ladimi? Xotinini bezatilgan molday yotoq kiyimida namoyishga chiqargan erkaklar bu kimlarga taqlid ekanini tushunib, tushuntiradimi? Bu chirkin harakatlarga barham beriladimi? Yuzlaridagi or va nomus hissini chaplangan bo'yoqlar hamda upa-eliklar yo'q qilib yubormaydimi? Davron yana eski davronligicha qolaaersa, u Kun uchun ko'zlardan tomgan ikki tomchi yosh bilan ikki tomchi suvning farqi qolarmikin? Jome'ning imomi uni tabrikladi, bir oqsoqol nuroniy chol quchoqlab, ko'zlaridan o'pdi. Jome'dan chiqarkan Husayinning oyoq kiyimini qo'yarda-qo'ymay to'g'rilagan o'n sakkiz yoshli yigitning samimiyati-chi?!
- Men o'qiyolmadim, hech bo'lmasa bitta o'qiganning oyoq kiyimini to'g'rilash savobidan mahrum bo'lishni istamayman. 
Bu o'spirinni Husayin tanimaydi. Ammo Fotimaxonim uni uzoqdan bo'lsa-da ko'rganda edi, Ismoilning yosh chehrasi, g'amgan nigohi uning ko'z o'ngida namoyon bo'lardi. Ha, bu yosh yigit o'sha Ismoil edi. Qarshisidagi o'zidan ikki yosh kichik Husayin bir zamonlar har yegan tayog'idan so'ng ko'zlarini silab artgan Fotima opasining o'gay o'g'li ekanini bilarmikan? Husayin bu samimiy, azamat yigitga ham o'z onasi Fotimaxonim mehr-shafqat ko'rsatganini seza olarmikan? Hatto, Fotimaxonimdan ko'rgan mehriga shu yigit sabab bo'lganini kashf etishga imkon bormikin? 

* * *
Otasi Ismoilni qabristondan topgan kundan e'tiboran uning hayoti yaxshilanishga yuz tuta boshladi, ammo bu bir yilgina - otasining vafotiga qadar davom etdi. Otasi ham onasiday bir uyum tuproqqa aylandi. Sanihaxonim, Ismoil va Salima qoldilar. Uyni idora etish mutlaq Sanihaxonimning hokimiyatiga o'tdi. 
Ismoil otasi topshirgan boshlang'ich maktabni amallab tugatgan bo'lsa-da, ota-onali bolalar uchun butunlay yot bo'lgan qiyinchiliklarga duch keldi. Bitta daftar uchun ham Sanihaxonimdan pul olishni istamaganidan Chorsuda teshik kulcha sotdi, bozordan qaytayotganlarning yuklarini uylarigacha eltib berdi. Shunday yo'llar bilan tirikchilik qilishga kirishdi. 
Maktabda har kun istaganini olib yeydigan boy bolalarining yonida ularday ovqatlanolmas, lekin uzun iztirobli hayot tajribasi o'zini to'q ko'rsatishga majbur etishi shunga o'xshash turmush kechirganlarga ma'lum. 
Tanaffuslarda o'ynab-kulayogan sinfdoshlari orasidan sekin sirg'alib bir chetga chiqib, mahzullgini ko'rsatmaslik uchun ularni tomosha qilganday bo'lar, aslida onasining qabri tomondan esayotgan shamoldan ko'ksini to'ldirib nafas olar, ko'zlari yoshlanardi. Bu holni ko'rganlar nechun ko'zi yoshli ekanini, o'yinlarga qatnashmayotganini so'rashardi. Ismoilning ko'ziga shamol tufayli tuproq kirganmish, shu sababli yoshlanibdi. Balki ko'rib chiqarish mumkindir. Ayni maqsadda uning ko'zlariga sinchiklab qaragan sinfdoshi qanchalik tikilmasin, ko'zida changdan nishon ko'rmasdi. 
Ba'zan uni doim tomosha qilayotgan holda ko'rgan sinfdoshlari nechun o'ynamayotganini bilishni istardilar. Javob oddiy: tomosha qilishni yaxshi ko'raman, o'ynamoqni xushlamayman. Ba'zan bir jo'rasi uni qo'lidan tutib bog'chaning boshqa tarafiga olib o'tardi. Buni qasddan qilmasdi. Shunchaki, aylanish uchun. Lekin Ismoilning bir pasda bog'ning avvalgi, o'zi turgan tarafiga o'tib qolganini bilmay qolardi. Qabriston tarafda laydo bo'lgan bulutlar unga g'alati zavq bag'ishlar, lekin u bu g'arib zavq tabiatini tushunolmasdi. Maktabdan qaytarkan, har kuni bo'lmasa-da, g'amgin knlarida qabriston tomondan Chorsuga borish qulayroq ekan, deya aylanib ketgan bu boladagi nozik tuyg'ularni anglaydigan bormidi? Tashqaridan yuzaki qaraganlarga qo'lida sumka ko'tarib maktabdan chiqqan, Tim tagidan o'tib ketayotgan bir bola. Lekin u qabriston eshigiga yaqinlashishi bilan tomog'iga tugilgan achchiq tuyg'ularni, egik boshini, mushtdek, balki g'unchadek yuragida qo'zg'algan hayajon to'lqinlariyu toshqinlarni va shularning barchasi bir bo'lib ko'ksidan ko'tarilib kelayotgan yig'ini bosish uchun tishini tishiga qo'yib turishlarini anglaydigan kimsa bormi?
Uning bu holini ko'rguvchi, bilguvchi yolg'iz bir Borliq bor. Har kimning holini bilguvchi, hatto kimsaning o'zi uchun-da maxfiy bo'lgan har narsadan xabardor Allohdir. O'zini bu holda ko'rsa, nimalarnidir sezadigan, uning dardiga hamdard bir inson bor yorug' dunyoda. Bu inson shu onda nimalar qilayotgan ekan, o'zi qay holda ekan? Xabari yo'q. Oradan shuncha yillar o'tdi, balki u ham unutgandir? Yoki ko'rsa tanirmikin? Buni bilmaydi. Lekin Chorsuda, bozorda kezarkan har ayolga e'tibor berar, uni axtarar, qaysi mahallada, qay uyda ekanini bilishni istardi. 
Bir kun teshik kulcha sotayotib bir deraza pardasi ortidan ko'zga chalingan bir bosh uning aqlini shoshirar darajada sevintirdi. O'sha kundan so'ng boshidagi teshik kulcha solingan taxta bilan ko'chadan o'tayotgan yuz-qo'li kir kulchachining boshqa sayyoh sotuvchilar kabi baqirib-chaqirmasligi Fotimaxonimning diqqatini nega tortmadi? Eshik oldida o'ynab yurgan Odilaga teshik kulcha uzatganda olmadi. Balki bu onasi bergan tarbiya sababli, balki sotuvchining yuz-qo'li qoraligi tufaylidir. 
Ismoil nechun o'zini tanitishni istamadi, aksincha, yuz-ko'zini tanimas holga solib, o'sha ko'chadan o'tishni afzal ko'rdi? Buning sababi undagi g'ariblik, yolg'izlik tuyg'usidir. Balki Fotimaxonimdan avvalgi mehrni ko'rmas. Bu uni umidsiz holga boshlardi. Balki tanisa ichkariga taklif etar, balki kirishini boshqalar istamas va u ham tez-tez kelishdan uyalar?! Holbuki, tanimasdan kelib-ketgan bu ko'chada unga ahamiyat bergan yo'q. Yuz-qo'li kir bir kulchachi. Ha kelibdi, ha ketibdi, Kimning nima ishi bor?! Uning irkitligini ko'rganlar kulcha yeyish maqsadidan darhol voz kechardilar. Uning esa parvoyi falak. Zotan, u bu taraflarga teshik kulcha sotgani kelayotgani yo'q-ku... Uning yagona muddaosi deraza oldida o'tirishini Xudodan yolvorgan bir kimsasining oldidan o'tib, unga uzoqdan, ikki lahza bo'lsin boqmoq, unga yaqinlashgach esa bosh egib sekin-sekin uzoqlashmoqdir. 
Uning eshigi oldida uymalashishga jasorati yo'q. Go'yo tanib, chaqirib qoladiganday. Uning eshigi oldida boshqa ko'chalarda baqirgani kabi baqirish yo'q. Balki ovozini bir necha yil oldingi Ismoilning tovushiga o'xshatib yuborar. Ammo qayg'uga cho'mgan kechalari chiqib shundoq qabriston eshigigacha va o'sha ko'chagacha kelish, bu kimsasiz ko'chada kezish, Fotimaxonim bosgan izlardan yurish, Fotimaxonimning oyog'i tekkan ostona yonida turish, uyquga ketganida uyi oldida qorovullik qilish hollari yo'q emas edi. Bunga kim nima derdi?! Bormi bunga monelik qilguvchi?!
Bir kun shu ko'chadan o'tayotganda o'zidan kichikroq bir bola tirg'aldi. Fotimaxonimning qo'shnisi bo'lgani uchun uni avf etdi. 
Odilbekning do'konini bilib oldi. Ko'p vaqt u yerda balki uyiga biror narsa berib yuborar, degan umidda aylanib yuradigan bo'ldi. Keyin Fotimaxonim tanib qolishini o'ylab bu fikrdan voz kechdi. Boshlang'ich maktabni sinfda qolmasdan bitirdi. Ammo tirikchilik to'rlariga bandi etilganidan bundan buyog'iga o'qiyolmasdi. Zero, o'qishni davom ettirish uchun faqat istakning o'zigina kifoya qilmasdi. Buning imkoni yo'q edi. Na ota-onasi tiriladi, na Sanihaxonim tushunadi. Tushunsa ham o'qitishni xohlashi gumon edi, Teshik kulcha bilan qorin to'ydirib bo'lmaydi, shuning uchun boshqa bir ish qilish kerak degan o'yda edi. 
Bir kosib qarindoshiga shogird tushdi, Uydagi ahvoli bilan solishtirganda, shogirdlik unga unchalik og'irlik qilmasdi. U yerdan tegadigan bir necha tiyin uning uchun muhim emas. Kasbni yaxshiroq o'rganish uchun jon holatda tirishar, Sanihaxonimning osilgan qovog'i, tund vajohatidan qutuladigan kunlarini xayol etib ishga kirishardi. Ustozi namoz o'qimasa tayoq yeyishini, ish uchun urmasa ham namoz uchun urishini avvaldan ogohlantirgani sababli ibodatni kanda qilmas, ularda ota-onasini duo qilishni unutmasdi. Bu duolar ularga foyda keltirishini, onasining ruhi dunyoda qoldirgan yetimidan borgan hadya bilan sevinishini o'ylab, bir oz bo'lsada ko'ngli rohatlanar edi. Ba'zan orttirgan bir necha chaqasi bilan bir faqirning ko'nglini olmoqqa chiqar, ota-onasi uchun duo qilishini so'rardi. 
Kunlar shunday o'tardi. Jome'da Husayinning xutbasini eshitib iztirob chekdi, havas qildi. Shunday bo'lmoqni qanchalar istagandi. Balki Fotimaxonimday bir onasi bo'lganda ana shu xutba o'qigan o'zi bo'lishi ham mumkin edi. Jamoat chiqquncha kutdi. Husayin oyoq kiyimini olmoqchi bo'lganda Ismoil avvalroq harakat qilib, to'g'rilab qo'ydi. Bu oyoq kiyimlarga Fotima onasining ham qo'llari tekkan bo'lishi mumkin. Zotan, uning o'g'li bo'lishining o'zi yetarli edi. Unga qilingan xizmat, Fotimaxonimga qilingan xizmat demakdir. 

* * *
Bolasiga yetarlicha mol-mulk qoldirgan, katta boylik to'plagan ota o'zi yaratishga mas'ul bo'lgan kelajakni ta'minlagan sanaladimi?
Insonning ruh va badandan paydo bo'lgan bir mavjudot ekanligini qabul qilgan, uning faqat oddiy bir moddiy borliq emasligini tan olganlar bu savolga ha deb javob berishlari mumkin emas. Oqshom tushgach, hisobsiz mol-mulk ustida boyo'g'lidek tunaganlar bunga misoldir. Ammo bolasini qoldirgan moliga, undan ham muhimrog'i shaxsiga, nafsiga hokim bo'ladigan odob-axloqqa o'rgatganlarga e'tiroz yo'q. Bular zurriyotlari istiqbolini ta'minlash yo'lida ilk qadam tashlaganlar, ularni borishlari zarur mo'ljal, manzil sari yo'llaganlar. 
Farzandiga taom yeyish odobini o'rgatish o'rniga ovqatni o'zi yedirib qo'ygan, velosiped haydashni o'rgatish uchun go'dagini velosipedga mindirib qiyalikdan pastga qo'yib yuborgan otaning harakatlari qanchalik xato bo'lsa, mulkni boshqarishni bilmagan bolasini boyligaga boshliq qilib qo'yish ham shunchalik xatodir. To'g'ri, bola yiqilib-turib velosiped minishni o'rganar, ammo u o'rgangunicha velosipedning mingulik holi qolmaydi. Otasi qoldirgan boylikdan boshqa hech narsaga ega bo'lmaganlar xushlarini boshlariga to'plashlari, qo'llaridagini sochib-sovurmasliklari uchun yana bir boylikka ehtiyojmandlarki, bu boylik osongina qo'lga kirmaydi. Bu: Yana kelin bo'lsam, ro'zg'or tutishni o'rganardim, - deb ikkinchi marta kelin bo'lishga ko'z tutgan tul xotinning holatini eslatadi. 
Otaning farzandiga qoldirishi mumkin bo'lgan eng go'zal, qimmatli merosi odob va tarbiyadir. Bu haqiqatni bilganlar, bolalarini urish o'rniga adab xivichi bilan tartibga chaqirishadi, intizomga keltiradilar. 
Fotimaxonim Husayin, Odila va Samihaga nima bera olishi mumkin? Otasidan qoladigan katta boyliknimi? Yo'q. Undana otasidan qoladigan boylikka, na bunday boylikning insonga saodat keltirishiga ishonchi bor. Agar boylik saodat deyilsa, faqirlardan badbaxtroq kimsalar bo'lmasdi. Fotimaxonim ertaga ularni jamiyat oldida va Yaratgan huzurida uyalmaydigan darajada tarbiyalab yegashtirsa, eng qimmatli merosni qoldirgan bo'ladi. Jamiyat avlodiga, farzandiga mol-mulq boylik qoldirganlarni muborakbod etmaydi. Lekin ularni odob-axloqsiz, vijdonsiz qilib yetishtirsa, tanqid va tahqir etadi. Fotimaxonim shunisiga ishonadi. Ishongani uchun o'g'lini haqiqiy o'g'il bola, haqiqiy farzand, qizlarini ota-onasiga gap tekkizmaydigan tarzda o'stirish, tarbiyalash yo'lidan boradi. Bu oson yo'l emas. Aks holda, hammaning bolasi ham haqiqiy farzand bo'lib yetishardi. Hamma ham qoshiq yasay oladi, ammo faqat ustasigina uning sopini qoq o'rtasidan chiqarishga qodir. 
Barcha ayollar ham Fotimaxonim kabi farzand tarbiyalashning, uni iftixor krlingudek bir tarbiyaga sohib qila olishning lozimligiga ishonmaydi. Bir ona bolasi och qolsa kasallanishi va oxir-oqibat nobud bo'lishiga ishonadi. Shu ishonch tufayli har kech, har saxar uyqudan qolib unga ko'krak tutadi. Issiq to'shagini tark ettiradigan, uyqudan ko'z ocholmaydigan, uyqudan totli narsa bo'lmagan paytlarda ko'z ochdiradigan bir tuyg'u va ishonch bor - bu shafqat, agar emizmasam bolam qiynaladi, degan ishonch. Bu his, shu tuyg'u onani issiqni-issiq, sovuqni sovuq demasdan bola xizmatiga yo'llaydi. Fotimaxonimning fikricha, beshikdagi bola sutga qanday ehtiyojmand bo'lsa, beshikdan turgach tarbiyaga ham shunday ehtiyoji bordir. Tarbiya hech kimga hech qachon zarar keltirmaydi. kesilgan daraxt mehmonxonaga kiritilmaydi. 
U daraxt maxsus dastgohlarda qayta nshlanib, jihoz shaklida mehmonxonaga kirishi mumkin. Tarbiya hatto hayvonga ta'sir ko'rsatar ekan, nechun u insonni farishtaga yaqinlashtirib, ulardan ham yuksak maqomlarga ko'tarmasin?!
Fotimaxonim tarbiyaning ahamiyatiga qisqacha shunday izoh beradi. Shuning uchun bolalarining dars tayyorlashidan tortib, to yaxshi axloq sohiblari bo'lgunga qadar qo'lidan kelganicha g'ayrat qilishiga shubha yo'q. Masalan, Husayin tayyorlaydigan darsim qolmadi, deb o'yinga berilganda shunday derdi:
- Otang do'konni ochib, uch soat ishlab keyin yopib, aylanib yursa, bo'ladimi?
- Ona, do'kon ham yopiladimi?
- Nega yopilmas ekan?! Axir uch soat ichida o'sha kun tirikchiligiga yetgulik pul ishlash mumkin. 
- Mumkin, ammo bu bilan ish bitmaydi. Ertaga chiqadigan qo'shimcha ehtiyojlar yoxud dam olish kunlaridagi xarajatlar uchun ham ishlash kerak-ku. 
- Barakalla, sen ham ertaga bir musulmon muhtoj bo'ladigan bilimga hozirdan tayyorlan. Bir musulmon uchun bugunga qadar olgan bilimlaring yetib-etmasligini o'ylab ko'r. Bilim insonga foydadan boshqa narsa emas. O'g'lim, o'ynamoq har kimning qo'lidan keladi, ammo o'tirib Allohning qullariga Allohga eltguvchi yulni ko'rsatish niyati bilan harakat qilmoq har kim bajara oladigan ish emas. Inson qancha harakat qilsa, barakati ham shuncha, - deb Husayinni dars tayyorlashga o'tqizardi. 
Boshqa kun do'konlardagi shogirdlarni misol keltiradi. Ularning ertadan-kechgacha tinmasliklarini, hatto ba'zan ovqatlanishga ham vaqt topolmasliklarini, ularning ham onalarining jondek bolasi ekanini, undan ortiq, yo kam joyi yo'qligini aytib, ular qanday harakat qilsalar, talaba ham shunday qilishi kerakligini uqdiradi. 
Husayin onasining tashviqi bilan darslarni sinfdoshlariga qaraganda yaxshiroq o'zlashtirdi. Maktab darslari tugashi bilan maslagiga aloqador kitoblar o'qir, ba'zi narsalarni daftariga qayd etib qo'yar, onasi aytganiday bundan doim foydalanardi. Ba'zan bir sinfdoshi darsga emas, maslagiga aloqador savol berib sinfdoshlari javob berolmasa, bilganlarini aytar yoki shu savolga daxldor kitoblarni tavsiya qilardi. Boshqa o'rtoqlari kabi dars tugar-tugamas o'yinga chopmas, o'qir, darsda javob berish uchun emas, Alloh rizosi uchun, Alloh qullariga yordamchi bo'layin deb o'qirdi. Uyining supurib- sidirilishini Alloh rizosiga bog'lagan, bundan daftariga savob bitilishini umid qilgan samimiy onaning o'g'li bo'lish shuni taqozo etmaydimi? Bir kun onasidan so'radi:
- Ona, uy supurish ham Alloh rizosiga bog'liqmi? Hamma narsa Alloh rizosi bilan izohlanadimi?
- O'g'lim, Alloh pokiza bo'lganlarni sevadi. Tozalikni amr etganini tushunib, uyni supurish nega uning rizoligiga sabab bo'lmasin?! - deb javob berdi va Husayin
qanoatlandi. 
* * *
Fotimaxonimning Samiha va Odilaga munosabatini: biri haqiqiy, biri o'gay bo'lgan, faqat har ikkisi ham o'zini haqiqiy hisoblagan ikki opa-singil va bir ona deb tasvirlash mumkin. Ular hamma bolalardan farq qilishmasdi va Fotimaxonim ham ba'zan yaxshi, ba'zan talabchan bo'lardi. Bolalari orasida raqobat paydo bo'lmasligi uchun qilni qirq yorgandek noziklik va ehtiyotkorlik bilan adolatli muomala yuritardi. Bu adolatli muomala tufayli hech birining xayoliga onam meni boshqalardan kamroq yoki ziyodaroq yaxshi ko'radi, - degan o'y kelmaydi. Agar kimningdir qalbida shubha tug'ilsa, bunga sabab Odilaning ko'zlari boshqacharoq, Samihaning ko'zlari esa Fotimaxonimning ko'zlariga o'xshashligi bo'lishi mumkin, holos. Ularning maktabga borib-kelishlari ham Husayinga o'xshash tartib-intizom ichida kechdi. Sinfdoshlariga o'rnak bo'ladigan toza qiyofada o'qishlarini davom etgirdilar. 
Bu uyda ikki qizdan biriga olingan kiyimdan boshqasiniki aslo ortiq yoki kam bo'lmasligiga qattiq e'tibor qilinardi, hech qachon Samiha kichikroq-ku, unga mana buni olaqolaylik, - deganga o'xshash ayirmachiliklarga yo'l qo'yilmasdi. Hatto Fotimaxonim qizlariga ko'ylak tikishni bir kunda boshlab, bir kunda tugatardi. Hech qachon oldin birini bitirib, so'ng ikkinchisini boshlamasdi. 
Bu uyda kiyimlari bir xil bo'lgan opa-singil bor. Opa-singilning ahil yashashlari uchun har qanday sharoit mavjud, aksiga xizmat qilishi mumkin bo'lgan narsa esa yo'q. Agar Fotimaxonimdek onalari bo'lmaganda ular shu qadar osonlik bilan ahil yashay olarmidilar? Fotimaxonimdan boshqasi uydagi o'gaylik masalasini shu xilda bildirmasdan hal etishi mumkinmidi?
Fotimaxonimni hamma qatori oddiy bir banda, uning ishlari ham bir inson qiladigan ish, deb qaralsa, boshqa har qanday ayol ham aqlini ishlatib, irodasiga hokim bo'lib, Alloh roziligi yo'lida uningdek bo'la olishiga shubha bormi? Inson vijdonsiz bo'la olganidek agar xohlasa vijdonli ham bo'lishi mumkin. Yomon ish qilganidek, yaxshi ish bajarishi ham mumkin. Irodasiga qul bo'lganidek, hokim ham bo'la oladi. Qisqasi, bir o'gay onaning yetimlarga yomonlik qilganchalik yaxshilik qilishga ham kuchi yetadi. Yaxshi o'gay ona bo'lish uchun na osmondan tushishning, na zamzamda yuvinishning hojati bor. Ammo biron ayol ahdidan ko'ra hislariga tobe bo'lsa, vijdon azobiga tushiradigan gunoh qilishini hisobga olmaydi. 
O'z farzandini kechirgan ona, yetim bolasini avf etishga qodir emasmi? Farzandini bag'riga bosgan ayol onaligini isbot etsa, yetimni bag'riga bosgan ona insonligini isbot etgan bo'lur. Onalik yuksak tushuncha. Xuddi uning kabi yaratilish paytidayoq fe'liga singdirilgan marhamat hisobiga u bilan onalik martabasida teng mavqeda turuvchi sanoqsiz maxluqotu mavjudotlar bor, Yetimni bag'riga bosish esa ulardan farqimizni - insonlikni isbotlash demakdir. Bu martabada insonga tenglashadigan boshqa mavjudot yo'q. Hatto farishtalar undan pastda, ta'zim etgan holdadirlar. Yaratilganlarning eng sharaflisi insondir. Insondan boshqa barcha maxluqlar ham o'z bolasini bag'riga bosishda insonga tenglashishi mumkin. Lekin o'z bolasidan boshqasini shafqat va marhamat bilan kucha olish faqat insonga xosdir. Har qanday ayol ona bo'lishi mumkin, ammo ularning hammasi ham yaxshi o'gay ona bo'lolmaydi. Chunki baland tog'ning eng yuksak cho'qqisiga chiqish hammaning ham qo'lidan keladigan ish emas. Ona o'g'il-qizidan hurmat ko'rishi tabiiy, u bunga haqlidir. Yaxshi o'gay onani hurmat qilish esa uni bilgan har bir kishining vazifasidir. Onalik shafqati insondagi ochlik, chanqashga o'xshash tabiiy hol. Bolasiga shafqatsiz hayvon ham deyarli yo'q. O'gay onalik esa irodani ishlatish natijasidir. Axloq bu irodani yaxshi va yomon tomonga qo'llash uchun xizmat qiladi. Ayol faqat ona bo'lganligi uchun jannatga kirishiga aql bovar qilmaydi. Qanday ona bo'lganiga qarab va, ayniqsa, yetimni o'z bolasiday ko'rgani uchun jannatda payg'ambarlar bilan bir qo'lning yonma-yon ikki barmog'ichalik yaqinlikda qo'shni bo'lishi haqida esa mujdalar bor. Fotimaxonim Samihaga nisbatan qanday ona bo'lsa, Husayin va Odilaga nisbatan ham shunday ona ekanini va inson ekanini isbot qilaolgan. O'n to'qqiz yoshidagi qarorida qat'iy turdi, yillar davomida qiyinchiliklarga qarshi jasorat ko'rsatdi. Uning uchun bu bolalarga yaxshi muomala qilish oson, aksincha, yomon muomalada bo'lish qiyin. Uning fikricha, oqibatda yaxshilik keltiruvchi qiyinchilik zahmat sanalmaydi. Bu dunyoda xayrli ishlar uchun chekilgan barcha zahmatlar so'nggi nafas bilan barham topadi. Yetimlarga soya bo'lganlar u Kun soyada bo'ladilar. Yetimlar soya bo'ladilar. Onalarining najotlariga sabab bo'ladilar. Fotimaxonim izlagan narsa mana shudir. 
Husayin Imom Xatib maktabini yetti sinfini yaxshi bitirdi. 
Bir kun Fotimaxonim Husayinni yoniga o'tqizdi. Uning nima to'g'risidadir maxsus gaplashmoqchi ekanligi yaqqol sezilib turardi. Odila va Samiha bog'da edi. 
- O'g'lim, bugun sen bilan Odila va Samixa eshitishini istamaganim bir masalani gaplashamiz. 
- Gaplashaylik ona, marhamat. Fotimaxonim dona-dona qilib so'z boshladi:
- Bu yil o'n to'qqizga kirayapsan, o'g'lim. Bolaliging ortda qoldi. Endi azamat bir yigit bo'lding. Past-balandni o'rganding, yaxshini yomondan ajratadigan bo'lding. Endi bir haqiqatni bilishingni istayman. Yillar davomida bu haqiqatni sendan, Odiladan va Samihadan maxfiy tutdim, yashirib keldim. Menimcha, bunday qilinishida foyda bor edi. Bugun esa bu haqqatning ochilishida foyda bor deb uylayman va shuning uchun ham aytmoqchiman. 
Husayin tashvishlanib tinglardi. Fotimaxonim davom etdi:
- Bundan ancha yillar avval bo'lib o'tgan ikki hodisani eslaysanmi, yo'qmi, bilmadim. Bir kuni: Bir ayol menga yetimligimni, onamning oti Xayriya ekanligini aytdi, - deganding. Undan ko'zing mening ko'zimga o'xshamasligini eshitgan ekansan. O'sha kun otangdan mening ikkinchi ismim Xayriya ekanini bilganding va masala hal bo'lgandi. Bir gal: Samihaning ko'zlari boshqacha, biznikiga o'xshamaydi, - deganingda, men senga otangning sochlarining bir qismi qora, bir qismi oqligini ko'rsatgandim. Bularni eslaysanmi?
- Biroz eslaganday bo'lyapman, ona. 
- Eslayolmasliging ham mumkin. Ammo bilishing lozim bo'lgani shulki, o'sha ayoldan eshitganing, har kun xolam deb haqqiga duo qilganing Xayriyaxonim sening va Odilaning haqiqiy, o'zingizning onalaringizdir. Vafot etganiga o'n to'rt yilga yaqin vaqt o'tdi. Men esa sizning o'gay onangizman, bolam. 
Husayin g'alati bo'lib ketdi. Ko'z o'ngida yuz-ko'zi o'zinikiga o'xshash ayol paydo bo'lganday bo'ldi. Faqat boshlang'ich maktabdagi sinfdoshi yetim Yilmaz xayolida undan aniqroq gavdalandi. Demak, o'zi ham unga o'xshash. Lekin uning yetimligi bilan o'zining yetimligi orasida qanday bog'liqlik bo'lishi mumkin? Farq esa yer bilan osmoncha. Aytgani ikki bo'lgani yo'q. Yilmaz chekkan jafolar esa, eh-he... Nimasi o'xshash buning?! Uning onasidagi insoniylikdan uzoq fe'l bilan o'z onasining farishtalarga yaqin sifatlari orasida tog'larcha masofa bor. 
- Ona, hazillashmayapsizmi?
- Nega hazillashay, o'g'lim?!
- Ammo, bizning nimamiz yetimga o'xshaydi? Samihaning nimasi o'zingiznikiyu, bizning qayerimiz o'gay?! O'gay bo'lsak shuncha vaqtdan beri bilinmasmidi?! Sizning ismingiz Xayriya emasmi?
- Mening asosiy ismim Xayriya emas, o'g'lim. Bu uyga kelgach, onangni Xayriya ekanini eshitsang, hayronu xafa bo'lmagin deb o'zimga Xayriya degan ikkinchi ismni oldim. Sizning o'gaylarday o'smaganligingizga kelsak, otangga turmushga chiqishimning asosiy sababi sizning yetimga o'xshamasligingizni, yaxshi unib-ulg'ayishingizni ta'minlash edi. Yillar davomida sizni o'z zurriyotim sifatida bag'rimga bosish, sizga yetimliklaringizni sezdirmaslik uchun qo'limdan kelganini qildim. Agar o'zim bexabar qusurlarim bo'lsa, Alloh kechirsin, sen ham menga buni anglashim uchun yordam ber, qo'zichog'im. Husayinning ko'zlari yoshlandi, Bu onaning o'gay emas, o'z onasi bo'lishini shu qadar istardiki... 
- Endi nima bo'ladi, ona? Bundan keyin biz o'gay bo'lamizmi?
- Nega o'gay bo'lasizlar, o'g'lim? Bugungacha sen o'zimning o'g'lim eding, bundan buyog'iga ham shunday bo'ladi. Odila bugunga qadar o'z qizim edi, qizim bo'lib qolaveradi. Bugun ushbu sirni xaqiqiy onasini tanisin va uning haqqiga duo kdlsin deb ochdim. Butungacha ushbu vazifani men bajarib keldim. Uning haqiga har kun tilovat qildim, duo o'qndim. Istagim, bugundan boshlab sen ham shunday qilsang. Fotimaxonim bir-ikki lahza nafas rostlab, yana davom etdi:
- Bugunga qadar buni bilishingizdan biron-bir foyda yo'q edi. Bo'yni egik, ko'ngli siniq bir yetim sifatida ulg'ayar edingiz. Balki meni ona deb atamasmidingiz?! Xullas, bundan yutqizadigan faqat siz edingiz. Shu sababdan bugunga qadar bu sirni sizlarga ochmagandim. Odila yana bir necha yil bu sirdan voqif bo'lmay turgani ma'qul. Sen ham bu haqda unga hech nima demay tur! Hozircha buning payti emas. Uning bilishidan hech qanday foyda yo'q. Mana, senga so'zlashni xohlaganlarim shulardan iborat, o'g'lim. Onangni tani va uning uchun tilovat qil. 
Husayin ta'rif etish mushkul bir ahvolda qoldi. Demak, qarshisidagi yillar bo'yi o'zlarini gul kabi yetishtirgan, balki istalgan bir haqiqiy onadan ko'ra ancha-muncha ko'proq mehr ko'rsatgan bu xotin o'gay edi. Aqlini taniganidan beri yashab o'tgan hayotini ko'z oldida jonlantirdi. Masalan: Samihaning Odiladan farqli tutilgan biron hodisani eslamoqchi bo'ldi. Muomalalardan biron-bir belgi axtardi, faqat bular hech bir naf bermadi. Mana ishonish mumkin bo'lmagan ikki xulosa: Yo bu xabar xato bo'lishi kerak yoki shuncha yillik o'gaylik davrida o'zni o'gaydan ayirgan, soxta va yasama harakatlar topilishi darkor. Na unisi, na bunisi. O'rtada bir vijdon bor edi va bu vijdonga hech bir bo'yab-bejashsiz oliy darajadagi onalik mehri, tarbiyasi ko'rsatilgani ma'lum zdi. Husayin o'rtadagi munosabatlarda biron-bir soxtalik bo'lganligini ayta olishi uchun yolg'on so'zlashi lozim. O'gay ekanligini bugun aytgan onaning istalgan kimsaning onasidan ko'ra hurmatga loyiqroq ekanligini juda yaxshi tushunar edi. O'z bolasining o'qishi, yomonlar bilan do'st bo'lmasligi, odamlar orasida uyalmasligi uchun qay ona bu qadar g'ayrat qilardi?! Qaysi onaning qo'lidan kelardi bu ish?! Agar qo'llaridan kelsa, hammasining farzandi ham tarbiyali bo'lmasmidi?!
O'sha kuni do'konga borganda otasi undan onasi bilan ba'zi narsalarni gaplashgan- gaplashmaganini so'radi. Husayin bor gapni aytib berdi. So'ng aqliga kelgan bir savolni berdi:
- Xo'sh, onam bilan marhum onamning qarindoshligi bormidi?
- Yo'q, o'g'lim. 
- Tanirmidi?
- Bilmadim. Bilganim shuki, ko'pchilik o'z opa-singillarining yetimlariga ham bunchalik qaray olmaydi. Ko'pincha sizni urmoqchi bo'lganimda, sizni himoya qilib, meni uyaltirgan. Sizlarga mendan ko'ra mehribonroq bo'ldi. Men sabr qilolmagan, sabrim yetmagan paytlarda u sabr qildi. Xasta bo'lganingizda mendan ko'proq kuyundi. Sizlardan shikoyat qilganini eslolmayman. Yaxshiligini yuzga solmadi. Bugungi holga kelishingga, Imom Xatib maktabida o'qishingga sabab bo'lgan ham udir. O'lgan onang seni tug'di, sutini emding, ammo seni shunchalar tarbiya qila olarmidi, yo'qmi, bunisini bilolmayman. 
Odilbek qancha yillar davomida insoniylik va muruvvatdan boshqa harakatiga shohid bo'lmagan Fotimaxonimning bir vaqtlar Qur'oni Karim o'qimoqni o'rgatganini aytganida Husayinning ko'z oldida bu nurli siymo yuksalib, haqiqiy onalarning yaxshi jihatlari mujassam bo'lgan sharaf tojini kiyardi. 
Asr namozini birga o'qigach, Odilbek o'g'liga onasining qabrini ziyorat qilishlarini aytdi va yo'lga tushdilar. Qabriston eshigidan kirisharkan mahzun qiyofali bir askarning chiqayotgakini va salom berib uzoqlashganini ko'rishdi. Husayin bu askarni taniganday bo'ldi. Keyin xutba o'qigan juma kuni oyoq kiyimini olib kelib to'g'rilab qo'ygan yigitni esladi. Oradan to'r? yil o'tgandi, shu paytgacha uchrashib qolishganlarida so'rashib-salomlashib o'tishardi. Demak, askar bo'libdi. 
Husayin onasining mozoridan g'amgin holda ketmadi deyish insofsizlik bo'lar edi. To'g'ri, Fotimaxonim o'ziga munosib onalik qildi, ammo o'z onasining loaqal yuzini xotirlashni naqadar istardi. Zehni shu o'ylar bilan bir muddat mashg'ul bo'ldi. Uning ko'zlari namlandi. Qayg'urishning marhumga foydasi yo'qligini, unga rahmat tilash
ma'yuslikdan, g'ussadan foydaliroq ekanini o'yladi. 
* * *
Oliy Islom Ma'hadiga imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan Husayin ketishi bilan uyda ikki qizidan boshqa hech kimi qolmagan Fotimaxonim bir tarafdan o'g'lini sog'insa, ikkinchi tarafdan uning o'zi istagan o'qishga kirganini o'ylab ovunardi. O'g'li yonida bo'lib, tahsnl chala-yarim qolsa, bu ham yaxshi emas. Faqat chidash qiyin bo'lgan ayriliq. Ammo bu ham muammo emas. U bunday qiyinchiliklarning ozmunchasiga bardosh etmaganmi-di?! Ora-sira maktublari kelib turardi. Otasiga yozgan xatlaridan tashqari onasiga ham alohida maktub yozib ahvolini va duo qilishini so'rardi. Mana bu maktub ketganidan ikki oy o'tgandan so'ng kelgandi: Sevimli onajonim!
Kecha asrdan so'ng choyxonada choy ichay dedim. Choyxonachining yordamchisi choy keltirdi va cho'ntagidan bir xat chiqarib, shuni o'qib bersangiz, eshitsam, - dedi. O'qidim. Tugagach, maktabga nega bormaganini so'radim. U oh tortdi:
- Ular yubordilaru, men qochdimmi, birodar, - dedi. So'ngra tushuntira boshladi. O'gay ona qo'lida o'sibdi. Undan ona sifatida uch narsa ko'rdim deydi: tundlik yomon so'z, tayoq... 
- Bu uchalasidan ortiq biron naraa ko'rdim desam, yolg'on bo'ladi. U ko'zlari yoshlanganini yashirish uchun derazadan tashqariga qaradi. Men devordagya rasmlarga qaragan bo'ldim. 
Aytishicha, otasi asabiy odammish. Har oqshom dasturxon atrofiga yig'ilganimizda o'gay onam:
- Bugun badbaxt o'g'il u ishni qildi, bu ishni qilmadi, - deb to'kib solardi. Otam:
- Xonim, besh daqiqa sabr et, bola ovqat-povqatini yeb olsin, so'ng xohlaganingday uraman, -desa:
- Men uring demayapman, faqat qilganini aytayapman, holos. Qancha majburlasam ham to'xtatolmadim, mana o'zining yuzi, - deb meni ko'rsatdi. Men endi ikki barobar tayoq yeyishimni ismimni bilganday aniq bilib, indamadim. Otam:
- Xonim, asabimga teg'ma, jahlimni qo'zg'ama! Qonimni qaynatsang, sening bolang ham xaqqini oladi. Bu ayb qiladi-yu, seniki tinch turadimi? Sening bolang osmondan tushganmi? Qaysi kun o'g'lingning xatosini aytding? Hudodan qo'rqmaysanmi?
- Mening farishta o'g'lim nima qildi? Yashiriladigan aybi bormi uning? Yo tuxmat qilayinmi bolamga?
- Xo'p, meniki har kun ayb qiladimi? Hech to'g'ri ishi yo'qmi bechoraning? Bir kun bo'lsa ham ko'nglim uchun yaxshi bir ish qildi desang, nima qiladi? - deya yolvorsa ham o'gay onamning men haqimdagi yaxshi gapni otam hech eshitmadi. 
- Har kn shu! Yolg'on gapiraymi? Qilganini qilmadi deymi? Otam dasturxondan qo'l tortib turadi:
- Har kun tayoq yeb to'ymadingmi, aqling kirmadimi! Yetar endi! - deb rosa uradi. So'ng onamga tashlanadi, 
- Bu yetim bola sen tufayli shuncha tayoq yedi. Men buning javobini qanday beraman, 
- deb mendan ikki barobar ko'proq uni ham uradi. Keyin:
- Endi yumshadingiz. O'tiringlar, - deb bizni dasturxon atrofiga o'tqizadi. Ko'zyoshlari bilan yemagan ovqatimizni yediradi. O'gay onamning yuzlari gezarib ketgan. Ora-sira menga qarab Qo'yadi. Bu ertaga senga ko'rsatib qo'yaman degani. Haqiqatan ko'rsatadi. Otam bo'lmaganida:
- Razil bola, sen tufayli kaltak yedim, - deb ustimga bostirib keladi. Ushlab olsa, to'yguncha uradi. 
Mana, uka, senga bir oqshom voqeasini aytdim. Bu har oqshom davom etishini aytsam senga g'alati tuyulishi mumkin, balki ishonmassan, Ammo bularning hammasi mening boshimdan o'tgan... Otam yo'q paytlarda ovqatlanishga o'tiramiz. O'gay onam, o'gay ukam va men. Agar ovqatda mening oldimdan go'sht bo'lagi chiqib qolsa, u zudlik bilan ukamning oldiga surib qo'yiladi. Uyda biron tansiqroq taom tayyorlansa, ovqat pishar mahali meni uni keltir, buni keltir deb yugurtirardi. Ishlar bitgach, dasturxon boshiga kelib ukamdan qolgan ovqatnigina ko'rardim. Ba'zan ukamga xitoban:
- Ol qo'zichog'im, sen ham hamma qatori yeyaver, qorning ochqab ketganini ko'rib turibman, - der edi. Hamma men ekanligimni bilib turardim. 
Bir kuni otamning u bilan gaplashayotganini eshitib qoldim. Gap mening o'qishim xususida edi, O'gay onam ming bir bahona keltirib otamni bundan qaytarishga urinardi. Oqibatda meni maktabga bermadilar. 
Bir kuni xolam menga bir-ikki narsalarni o'rgatdi. Bularni hech kim yo'q payti otangga ayt, mening aytganligimni unga bildirma, - dedi. Rozi bo'ldim. Bir kun otam bilan boqqa ketayotgandik. Otam gaplashmasdi, boshini yerga osiltirgancha vazmin yurib borardi. Ayni vaqti, - deb o'yladim:
- Ota. 
U menga o'girildi:
- Nima deysan, o'g'lim. 
- Jaxlingiz chiqmasa, sizga bir gap aytardim. 
- Ayt, jahlim chiqmaydi. 
- Onam bo'lsaydi, men sen uchun bir gul misoli xushbo'y taratardim. Hozir esa tikanman, senga botib turaman, to'g'rimi?
Otamning ko'zlarini yosh qopladi. Meni quchoqladi, bag'riga bosdi, hidladi va hiqillab yig'lay boshladi. Bir muddat shunday turganidan sung:
- Toychog'im, ko'rib turibsan-ku, sendan ko'proq uni do'pposlayman. To'g'ri aytding, ammo ne qilay, kuchim yetmayapti, -dedi. 
Men yana xolam o'rgatganidek:
- Menga kuchingiz yetadi-ku, ota, - dedim. 
Bu so'zlar otamga qattiq ta'sir qildi, Bu gaplarni kim o'rgatganini so'radi, aytmadim. O'sha kundan keyin otamning menga nisbatan muomalasi o'zgardi. Onam chaqsa, avvalgidek sapchib turib urmaydigan, faqat do'q-po'pisa bilan, nasihat bilan kifoyalanadigan bo'ldi:
- Boshqa bunday qila ko'rma, abjag'ingni chiqaraman, bola... 
O'gay onam otamdagi bu o'zgarishni ko'rardi, faqat sababini bilmasdi. Menga ba'zan o'g'lim, bolam deb, ba'zan yeguliklar berib avrasa ham bunga muvaffaq bo'lolmadi. Saodatli hayotim ikki yilcha davom etdi. Saodatli kunlar deganim, ota-onasi bor bola uchun tikanlar ustida yotish bilan teng. Ikki yildan so'ng - otam vafot etgach, ahvol o'zgardi. Boshimda qora bulutlar aylana boshlagach, qochdim. Mana shu yerda xizmat qilyapman... 
Mening bir dona onam, bularni tinglagach, qadringizga ko'proq yetadigan bo'layapman, sizni yanada ko'proq yaxshi ko'rib qolyapman. Qaysi bolaning o'z onasi sizning menga ko'rsatgan yaxshiligingizni ko'rsata oladi?! Bu yerda talabalar o'z ota-onalaridan oyda, yilda bitta maktub olishadi. Holbuki mening onajonim o'z qo'llari bilan bitilgan maktubni har hafta jo'natadilar. Maktubni olib yuz-ko'zlarimga suraman, farishtasifat onamning qo'llari tekkan, bu yozuvni nurli barmoqlari yozgan, - deb to'yib-to'yib hidlayman. Boshingizni og'ritmadimmi? Kamchiligimga e'tibor bermang. Sizga uzun xat yozmasam, ko'nglim tinchlanmaydi. Yozarkanman, yoningizda o'tirganday, yuzlaringizga to'yib qarayotganday tuyulaman. Besh daqiqa bo'lsin sizni yonimda his etmoq uchun, maktubni cho'zib yuborganim uchun meni avf eting. To'yib-to'yib qo'llaringizni o'pish umidi bilan, sizga sog'inchli salomlar yo'llayman. O'glingiz Husayin. 

Husayinning maktubiga Fotimaxonimning shaxsan o'zi javoblar bitardi. Javoblarida Turkiyada bironta musulmon odam qolmaganda ham yolg'iz o'zi bu ehtiyojni qarshilay oladigan darajada bilimli, yangi musulmon bo'lgan bir odamga mana sen o'rnak oladigan musulmon, deya ko'rsatadigan darajada axloqli, ilmiga amal qilgan-qilmagani so'ralganda uyalmaydigan darajada ibodatga bog'liq bo'lishga undardi. Yoshligini qanday kechirgani to'g'risida Allohga hisob berishini unutmasligini, agar yoshlik g'ayri shar'iy yo'llarga undasa, u tarafga bir qadam qo'ya ko'rmasligini aytib, ogohlantirishni ham unutmaodi. 
Husayinning hayoti Cho'rumda - ota-onasi huzurida qanday kechgan bo'lsa, ularning nazoratidan uzoq Istambulda ham shunday davom etardi. U yerda ham odob-axloqini muhofaza etar, darsdan boshqa narsalarga chalg'imasdi. Chunki u o'z maslagidan kelib chiqib birinchi navbatda Alloh rizosi uchun, Allohning diniga yordam bermoq uchun harakat qilardi. Ibodatini o'zgalar ko'rsin deb emas, Uning rizosini qozonmoq uchun, tark etgan yomonligini odamlar yomonlashidan chekinish uchun emas, Kun kelib Alloh huzurida javob berish uchun, har neni ko'rguvchi, eshitguvchi, bilguvchi Allohdan qo'rqqani uchun yomonliklarni tark etdi. Alloh qilma degan ishni qilmasligiga sabab odamlarga yaxshi ko'rinish emas, Uning amrini ado etish shartligini, farzligini bilgani uchundir. Bunday fikr va ishonchdagi insonga nazorat shart emas. 
Ikkinchi kursga o'tganida kelgan bir maktubda Odilaning Ismoil ismli bir yigit tarafidan so'ralgani, bola yetim o'sgani, kosiblik qilayotgani eslatilib, axloqi haqida yomon emas deyilgandi. Husayin bu ish ko'proq ota-onasi va Odila orasida hal etilishi, agar axloqi yaxshi bo'lsa, berilishi uchun jiddiy to'siq yo'qligini bildirdi.

 * * *
Fotimaxonim Ismoilni unutgan edimi? Bir so'z bilan aytsak, yo'q. Unutgan emas. Ora- sira onasinikiga borgan-da, neish bilan mashg'ulligini surishtirar va uni duolar qilardi. Bugun o'z farzandiday yetishtirgan ikki yetimiga qandaydir xizmat qilolgan bo'lsa, agar Alloh rizosi yo'lida bir-ikki odim otgan bo'lsa, bunda Ismoilga achinish tuyg'usining, yoshligini uning ko'zyoshlarini ko'rib kechirganining buyuk hissasi bor. Ta'bir joiz bo'lsa, Ismoil dard chekdi, bu darddan olingan ibratlar, hamdardlik tuyg'usi Fotimani yaxshi yo'l tutishga yo'lladi. Ismoilni shuning uchun duo qiladi, yomonlikdan saqlashi uchun Tangriga yolvoradi. 
Tan olish lozimki, Fotimaxonim ikki yetim bilan ovora bo'lib, Ismoil o'zini izlab, o'ylaganidek Ismoil haqida o'ylayolmadi. Bu oqibatsizlikdan emas, ikki yetim oldidagi burchini yaxshiroq o'tash tuyg'usidandir, Shu sababdan eshigi oldidan ko'p bor o'tgan yuz-qo'li kir teshikkulcha sotuvchi bolani balki Ismoildir deb diqqat bilan
kuzatolmagandir. Uning Ismoil ekanini xayoliga keltira olmasdi. Qolaversa, o'ylaganida nima ham qila olardi? Uni o'z uyiga, o'z tasarrufiga olishi mumkin emasdi-ku?! Kunlarning birida Odilani so'rab Ismoil tomondan sovchilar keldi. G'alati bo'ldi. Kelganlarning ko'pini bilardi. O'z mahallasining ayollari. Ismoilni o'zing yaxshi bilasan, 
- deyishdi. Biladi, albatta, ulardan ziyodroq biladi. Shu bilan birga otasi bilan Odilaning fikrini so'ramasdan biror narsa deyolmasdi. Shuni aytdi. Ismoil uylansa alohida yashaydimi yo yana o'sha onasi bilan birga turishadimi? - deb so'radi. Tabiiyki, Odilani Sanihaxonimning qo'liga topshirib qo'yolmasdi. Ismoil alohida turmoqchi ekan. Bundan ajablanmasa ham bo'ladi. Demak, yillar davomida chekkan azobini qayta tortmoqchi emas... Ularga otasi bilan bir bor uchrashishlari kerakligini bildirdi. Mehmonlar ketgach, Odila bilan suhbatlashdi. Odilaga Ismoilning yetim ekanligi xush kelmayotgandi. 
- Meni yetimga bermoqchimisiz?! - dedi. Bunday demasligi kerak edi. Balki o'zi yetimligini bilmagan, yetimlik hayotini yashamagan, ona mehriga yo'g'rilgan Odila adashgandi: yetim ham o'zi kabi inson ekanligini, balki yetim bo'lmaganlarga qaraganda insonni ko'proq qadrlashini bilmasdi. Vayana bilmasdiki, Ismoil Odilaga Fotimaxonimning qizi bo'lgani uchun uylanmoqchi edi, Uning tarbiyasida axloqli qiz bo'lib yetishganini taxmin etgan Ismoil umr bo'yi Fotimaxonimning hurmati uchun Odilani hurmat qilishini qaydan bilsin?! Bu azamat yigit bir kun ko'chada o'ziga teshik kulcha uzatgan kichkina sotuvchi ekanini qayoqdan taxmin etolsin?!
Odila kibrli bir qiz emas. Aslida bu uyda olingan tarbiya tartib-intizomni sevishga, poklikka ahamiyat berishga qaratilgan. Yetimni yoqirmaslik odat emas. Ammo qarangki, turmush qurishni taklif etayotgani nogoh yetim chiqib qolgani g'alati ta'sir qildi va eshitishi bilan meni yetimga bermoqchisiz? deb yubordi. Fotimaxonim yetimning ham inson ekani, x;atto boshqalardan ham qimmatli bo'lishi mumkinligini tushuntirdi. Agar bu taklifni qabul etishni istamasa, buni yetimni xushlamaslik kabi bir sababga bog'lamasligini aytdi. 
Odilbek ham Odilani Ismoilga berilishga rozi edi. Uning fikricha, axloqi durust, ishi- kuchi joyida yigitning xushlanmaydigan tarafi biroz faqirligiyu, yetimligi, holos. Ammo bu o'ylaydigan ish emas. Faqirlik kelib-ketadigan hol. Yetimlik odamning ixtiyorida emas. Ixtiyoriga zid tarzda o'z qizi ham yetim emasmi?! Gap faqat faqirliqda bo'lsa, Xudo xohlasa bu to'g'rilash mumkin bo'lgan muammo. Ismoilni yoniga olib, unga ko'maklashsa, hammasi ko'ngildagidek bo'lib ketadi. 
Xullas, Odilani Ismoilga beradigan bo'lishdi. Ismoilning sevinchini tasvirlash uchun so'z ham, ta'rif ham yo'q. Buni uning o'rnida bo'lib ko'rganlar yaxshi bilishadi. Asal yemaganga asal lazzatini anglatish mushkulligini tan olganlar, uni bu hususda ma'zur qilurlar. 
Husayin katta ta'tilga chiqib, uchinchi sinfga o'tgani haqidagi xushxabarni olib keldi. To'yning shu ta'tilda o'tishi belgilandi. Kuyovning do'konini ta'riflashdi, tushuntirishdi. Bordi. Qarshisida o'zi avvaldan tanigan chehrani ko'rib, biroz shoshganday bo'ldi. Suhbatlashdilar. Suhbatlashgandagi tortinchoqliq ovozidagi g'arib ohang va shikastalik hanuz Ismoilning yetimligini bildirib turardi. G'aroyib voqea deb o'yladi: yetimlik mashaqqati ovozidan bilinib turgan bir erkak bilan, yetimlik neligini bilmagan bir ayolning ko'rajak turmushi... Bu oilaga ichida chin ko'ngildan yaxshiliklar tiladi. Saodat faqat O'zidan qutiladigan Parvardigoriga ko'ngildan duolar, niyozlar etdi va ketdi. To'y musulmonga yarashadigan dilxushliklar, tartib bilan o'tkaziladigan bo'ldi. To'yda Odilbek va Fotimaxonim Ismoilga og'ir keladigan shartlar qo'ymaganligi nur ustiga a'lo nur edi. Hatto Odilbek va Fotimaxonim Ismoilga puldan yordam ham qilishdi, xijolat bo'lmasligini, buni o'zidan boshqa hech kim bilmasligani tushuntir-di. Ismoilning ko'zlari yoshlanmay qolmadi. Dunyoda Fotima onalar bo'lganidek, Odilbeklarning ham topilishidan qanoat hosil qildi. Eridagi bu fazilat Fotimaxonimning yillar oshaqilgan mehnati samarasidir, balki Majido'zu sayohatida bir tanimagan ayolga yo'l haqini to'lagan domlaning ta'siridir. Balki bu fazilatlar unda avvaldan bo'lgandiru, shular ta'sirida nish otgandir. 
Yetimini yetimga bergan Fotimaxonim bir kun Odilbekka iltimos qildi: Hech kimga bildirmasdan Ismoilga biroz yordam bersak. Odilbek ma'qul topdi. Shunday yaxshilikni tashviq qilgani uchun xonimiga tashakkur izhor etdi. Ammo o'zi buni bir necha kun avval amalga oshirib bo'lganini aytishni ep ko'rmadi. Chunki bu ishni Fotimaxonim bilsin deb emas, ajrini Allohdan kutib, ado etgandi. 

* * *
Odila bir kun Ismoilning kiyimlarini tozalarkan ich cho'ntagidan, bir paytlar rangi qirmizi bo'lgani bilinib turgan bo'z parchasini topib olib, hayron bo'ldi. Kuyovlik libosi cho'ntagiga solingan bu bo'z parchasi nima edi? Bilolmadi. Poyabzal tozalagich bo'lsa, ich kissaga solinmasdi. Sevimli eri buni cho'ntagida olib yurishidan bir maqsadi bo'lsa kerak, deya tag'in joyiga qaytarib solib qo'ydi. Oqshom so'raganda Ismoil bergan javob uni o'lguday xijolat qildi: rahmatli onamning libosisdan olingan bir parcha...  Odila bunia ytgan Ismoilning ko'zlariga qaramaslikni afzal bilib, boshini egdi. Odilbek avval o'ylab qo'yganidek Ismoilni o'z yoniga oldi. Do'kondagi ish kundan-kun yaxshilanib, qizib borar, yonida bir yordamchi bo'lishini taqozo etardi. Bunga kuyovidan boshqani loyiq ko'rmadi. Har yil muntazam zakotini hisoblab berar, balki yanglish hisob bo'lgandir, vijdonim, ko'nglim tinch bo'lsin, deb ustiga bir mikdor qo'shardi ham. Sandiqni keltirgan hammol albatta xizmat haqqiga qo'shimcha choy puli olar va xursand bo'lib, duolar qilib ketardi. Odilbek do'kondan ko'rayotgan barakasini mana shu yaxshiliklar hisobiga deb bilardi. Alloh uchun berganga Alloh berar, degan lavhani do'koniga ostirib qo'ygandi. Bu do'konning moddiy bo'lmasa ham, ma'naviy bezagi edi, undagi ma'no Odilbek tijorat ishlarida qat'iy amal qiladigan aqidalardan biridir. To'g'rilik aytishga oson, to'g'rilikka amal qilish, uni asos qilgan tarzda ish yuritish esa juda mushkuldir. Do'konida hiyladan boshqa ish qilmaydigan kimsalar yuzi qizarmasdan haqiqatdan so'z ochib, to'g'rilikdan lof urishadi. Sendan boshqasiga bu narxda bermayman, - deganlar, ayni mollarini shu bahoda, hatto arzonroqqa ham o'zgalarga berib yurishadi va vijdonlari ham qiynalmaydi. Shunday bir davrda Odilbekning axloqiga ishonib, aldanmasliklarini bilib, uning do'koniga baxuzur keladilar. Uni bilmaganlar ham bu do'kondan chiqarkanlar aldanmaganlariga amin bo'ladilar. 
Uning do'konida har narsaning o'z narxi, o'z bahosi bor. Bu baho vijdon va qanoat kabi ikki hakam qarori bilan tasdiqlangan. Tanigan ham tanimagan ham bir narsani bir narxda oladi. Ba'zi mol bahosi past qo'yilishi xaridorning g'alati-g'alati qarab qo'yishiga sabab bo'ladi. So'raydi va kamchiligi borligini biladi. Kamchilik bir qarashda sezilmas darajada. Natijada xaridor u molni oladi. Ketayotib bu qusur aytilmaganda bilmasligini, dunyoda yaxshi odamlar borligini va yana do'konga kelishini o'ylab, xursand bo'lib ketadi. Do'konda esa, molining qusurini aytib sotadigan, Allohga va insonlarga nisbatan axloqiy vazifani yaxshi o'taydigan, o'zini to'g'rilikka yo'llaydigan, Allohga shukr etmoq bilan mashg'ul bo'lgan bir Odilbek qolgandi. 
Boshqalarda topilmaydigan mollarning bahosi ham uning do'konida ziyoda ko'rsatilmaydi. Yoki kamyob mol bahosini oshirish uchun saqlab qo'ymaydi. Chet el mahsulotiga alohida joy qilib qo'ygan. Xaridorga agar xohlasa, Turkiyada ishlangan, puli Turkiyada qoladigan mol berishini aytadi. Xaridor ishlatib ko'rmagan molni olishni istamaydi. Odilbek so'raydi:
- Puling chetga - ajnabiyga ketishiga, millatning qashshoqlashishiga rozimisan?
- Jonim, senga nima?! Sen xohlaganimni ber. 
- Beraman. Lekin bu sotilmaydi. Xaridor hayron. Sotilmasa nega do'konda turibdi? Bu qanday gap? Borib turgan muomalasizlik, - deb o'ylaydi. 
- Yaxshi, lekin namoyishga qo'yganmisan buni?
- Ha, namoyish uchun saqlayapman. Nima olmoqchiligini, puli qayoqqa, kimlarga ketishini bilarmikin deb saqlayapman. Qayoqdan bilasan bu mollar ichiga bizni biz bo'lishdan chiqaradigan moddalar aralashtirilmaganini?! Zararsiz bo'lganda ham, pul millat kissasidan chiqib, o'zga millatning, masalan, yahudiyning kissasiga tushadi. Holbuki, turk molini olsang, puli Turkiyada qoladi... 
Xaridor bu suhbatdan so'ng tavsiya etilgan molni oladi yoki olmasdan chiqib ketadi. U bundan so'ng eski odatida qoladimi? Yoki tushunib, milliy sarmoya muhofazasi yo'lida bir qadam tashlaydimi? Bu uning vijdoniga bog'liq. Ne bo'lganda ham Odilbekning ishi rohat. Ikki chaqa deb milliy sarmoyaga xiyonat qilaymi?! - deb vazifasini o'taydi hamda xaridorga ajoyib bir o'y, tushuncha berib qo'yadi. Xaridorning hech narsa olmasdan chiqib ketishi muammo emas. Kun kelib, bu millat o'z mahsulotidan boshqasini munosib ko'rmaslikni anglab yetadi. 

* * *
Bu tushuncha Odilbekka qaydan keldi?
E'tirof etmoq kerakki, ilgari bunday fikrlamasdi. Tug'ri, tuzuk, harakatchan edi. Shuning bilan birga olgan gazlama yoki uy ashyosi o'zimiznikimi, yo'qmi deb qiziqmas, shunchaki yoqtirganini olardi, holos. Bu hol Husayin Imom Xatib maktabining beshinchi sinfiga borishiga qadar davom etdi. 
Husayin darsdan tashqari o'qigan bir tafsir kitobidan Qur'on oyatlarining ko'pi nozil bo'lishiga yaxudiylarning tarbiyasizligi sabab bo'lganini bilib oldi. O'sha joydan savdodagi qallobliklarning aksariyati ana shu millatga xos ekanligini, ular o'zga millatlarni talash, abgor etish maqsadida turli hiylalar ishlatishini bilib oldi. Bu bilimlardan Odilbekni ham xabardor etdi. 
Kun kelib, Odilbek ishini ulgurji, ko'tara savdoga o'tkazdi. Harom yo'l bilan boyiganlarga halol va shar'iy yo'l bilan ham boyish mumkinligini isbotladi. Hiylakor va haromxo'r u dunyodagina emas, bu dunyoda ham topganini baxuzur, bemalol yeyolmasligi qilmishiga jazo emasmi?
Odilbekka ba'zan yaqin tumanlardan zarur mollar so'ralgan talab maktublari kelardi. Bu talablarning bir qismini qondirardi, qondirilmagan qismi uchun talabgorlarga maktublar yo'llab topilmagan chet el mahsulotlari o'rniga xohlasangiz, o'zimiznikidan yuboraman!, deb taklif bildirardi. Bu maktublar ko'pincha yaxshi natijalar berardi. Mamlakatdan tashqariga oqib ketayotgan pul masalaning bir tomoni, masalaning boshqa tomoni - u yoqdan keladigan oziq-ovqat mahsulotlarining sifati qanaqaligi. Kundan-kun ortib borayotgan turli xastaliklarning bunga hech qanday aloqasi yo'qmikan?! Unda oldin ko'z ko'rib, quloq eshitmagan tomir qotishiga o'xshash kasalliklar osmondan tushyaptimi?
Tabiiy, o'zing mutaxassis bo'lmagan sohalarda qat'iy so'z aytish yaxshi emas. Ammo, ota-bobolarimiz bejizga Govurdan do'st bo'lmas deyishmagan. 
Odilbek o'g'lini Imom Xatib maktabiga berish oldidan ikkilanganini esladi. O'g'lini bu o'qishga berganidan pushaymon emas. U bilan qilgan samimiy suhbatlari natijasida tijoratida, fikr va axloqida katta o'zgarishlar bo'lganidan Odilbek juda ham mamnun. Husayin Imom Xatib maktabiga qayd etilgach, Odilbek goho Erdolbekka ro'baru kelib qolganida piching va minnatlariga ahamiyat bermasdi. Erdolbek:
- Kim ne desa-desin, Odilbek, siz yanglishdingiz. 
- Erdolbek, yanglishgan bo'lsam ham mamnunman. Faqat yanglishganimni isbot etish qoldi, bunday odamning topilishiga ishonmayman. Sizga tijoriy hayotdan misol keltiray: tasavvur etingki, bir mol faqat mening qo'limda bor. Millatning bu molga ehtiyoji katta, baland narx qo'yishimni kim ma'n eta oladi?
Masalan, avtobus bekatida yigirma besh qurushlik gazli suv ellik, hatto yetmish besh qurushga sotiladi. Gazetalar ko'pincha katta shaharlarda kimlarningdir kasal ot va eshak so'yib sotilayotganda ushlanganini yozishadi. Bular yolg'on bo'lsa, bu yomonlarning oldini olmoq, yolg'on bo'lmasa, bularni haqiqat sifatida qabul qilmoq majburiyatidamiz. Vijdonni isloh qilishga hukumat ham ojiz. Har insonning boshiga bittadan nazoratchi qo'yolmaydi. Har do'konni va do'konchini har kun, har soat nazorat qilolmaydi. Xaridorga molning kamchiligini aytmasam, aytishga meni kim majbur qiladi? Qaytarib olib kelganga, buni o'zing qilib keltirding deb tuxmat qilsamchi? Kim meni qaytaradi? Ertaga bahosi oshadigan bir molni uyimda yeki boshqa joyda saqlab, vaqti kelganda chiqarsam, kim aralashadi bunga? Hukumat bularning qanchasidan xabar topadi? Nechasini uddalaydi, nechasiga ulgurib, qanchasiga ulgurmaydi? Bunaqa voqealar tijoratda qanchadan-qancha?! Qo'limdagi mol tugaguncha eski bahoda sotsam, bunga kamroq foyda ko'rishni yoqtirganim sabab emas. Bu Allohdan qo'rqishimdan, vijdon tuyg'usidan. 
Stadionning ilk ochilgan kun cho'kishiga nima deysiz? Stadion qurilishida ilm yetarli bo'lmaganmi? Yoki xalq ilk ochilgan kn yoqtirmasdan ketmon, bel, cho'kich bilan qulatdilarmi? Balki qurilishdagi nuqson vijdon hokimiyatining Alloh buyrug'i bilan nazorat qilinmay qolishi natijasidir?
Odilbek Erdolbekning yuziga javob kutganday birpas qarab turgach, davom etdi:
- Erdolbek, xayotimda, tijoratimda kechaga nisbatan bugun yaxshi tomonga o'zgarish bo'lgan bo'lsa, buning birinchi sababi o'g'lim o'qigan kitoblardan foydalanganim, u bilan din, ma'naviyat borasida muzokara qilganim, axloq to'g'risida suhbatlashganimdir. Odilbek bundan so'ng Erdolbek bilan biror marta bahslashmadi. Bahslashsa-da, natija o'zgaradi deb bo'lmasdi. Odilbek to'g'ri gapirardi, Odilbek o'g'li tufayli bilmagan sohalaridan xabardor bo'ldi, anchagina ma'lumot oldi. Bungacha faqat namozxon bir musulmon edi, holos. Fotimaxonimga uylanib, Qur'oni Karim o'qishni o'rgandi, natijada bir qadar fe'li ham yaxshilandi, masalan, marhuma xotini haqiga har kun tilovat qilmoqni, uning ruhiga bag'ishlab sadaqalar bermoqni odat qildi, Shu sababdan xonimiga bo'lgan hurmati so'ngsiz. Unda bir ayolda bo'lishi kerak bo'lgan bir talay xususiyatlar bor edi. Qarshisidagn eri bo'lsa ham to'g'ri, samimiy so'zlar, yaxshi niyat bilan yo'l ko'rsatadi. O'zini katta tutish, tavsiya etgan narsasi to'g'ri chiqsa, yuzga solishday tarbiyasizlikni unda ko'rmadi. O'g'lining o'qishidan faqat foydalar ko'rganini inkor etolmaydi. Odilbekning do'kondagi aqidalaridan biri to'g'rilik bo'lsa, ikkinchisi qanoat edi. Ha, unda qanoat mavjud edi. Faqat uning bomdoddan so'ng to xuftongacha namoz vaqtlaridan tashqari doim do'konda bo'lishini ko'rganlar bu qanoatni anglashlari mushkul. Ham qanoat sohibn bo'lmoq ham oqshomgacha ishlamoq... Agar bu da'vo to'g'ri bo'lsa, qanoatning boshqa bir ma'nosi bordir?!
Ha, qanoat bir luqma, bir xirqa, deb yotib, bugun yegulik topib, ertani o'ylamaslik emas. Hisobsiz boy bo'lishning ham qanoatga zarari yo'q. Faqat inson bu molga emas, bu molni bergan va xoxlaganida olib qo'ya oladigan qudratga ega Allohga qul ekanini anglasa, bas. Pulga qul bo'lmasa, uyida puldan boshqasiga o'rin qoldirmaydiganlardan bo'lmasa, pul uchun Alloh rizosini tark etish o'rniga Alloh rizosi uchun pulidan kecha oladigan, pul va mulk ortishi ochko'zlikni emas, shukrini orttirishi lozim. Alloh yo'lida bir pog'ona yuksalmoq uchun pulni bir narvon deb biladi va foydalanadi. Oqshom uyga kelganda qancha topdim, deb emas, qanday topdim, harom aralashib ketmadimi? deb o'ylaydi. Odilbekning qanoati shunday bir qanoatdir. 
Ha, to'plagan boyligi hisobini Robbiga qanday berajagini, yaxshi, halol ishlash ham
ibodat ekanini o'ylagan insonni qanoatsiz deb bo'lmaydi. 

* * *
Dunyo va oxiratning eng sharafli axloqini senga o'rgatayinmi? Seni tark etganning holiga rioyat, seni mahrum etganga yaxshilik va ikrom, senga zulm etganga kechirimli muojala.  Rasululloh S.AV. 
Tagidan yozma xatlar bilan Husayinning bayram bilan tabriklari, sihat va salomatlik tilab qilgan niyatlari joy olgandi. Bu tabrik xati Ismoilning ko'nglini titratib yubordi. Bu tabrikni olib, o'n daqiqa o'tar-o'tmas Odila bilan birga Sanihaxonim qo'lini o'pmoq uchun yo'lga otlandi. Shu onda eshik ochilib bayram tabrigiga kelgan Sanihaxonim kirib keldi. Sanihaxonim xastaligi paytida Ismoildan ko'rgan yaxshilik ta'sirida tavba suvida yuvinib, poklanib, Ismoil ham Fotimaxonimning tashviqi, Husayinning tabrigi ta'sirida muruvvatdan yiroq tuyg'ularni quvib, bir-birini hayit bilan tabriklash huzuriga va lazzatiga erishdilar. Bu ularning hayoti davomida dildan kelgan bir istak bilan onam, bolam deya quchoqlashib ko'rishgan ilk bayramlari edi. 
Bir soatlar o'tirgach, ketayotib oyna qarshisida ro'molini tuzatayotgan Sanihaxonimning ko'zlari oynaga pardaga o'xshatib ilib qo'yilgan eski bo'z parchasiga tushdi. Yillar qa'ridan ko'ngilsiz bir xotira jonlandi. Bo'z ko'rpachasiga g'ariblarcha qo'l uzatgan jajji yetim Ismoil ko'z oldiga keldi. Ro'molini tuzatgan bo'lib bo'zni oldi, ko'zyoshlarini unga artdi va joyiga qo'ydi. Uydan chiqarkan lablari pichirlab, shu bo'zdan bo'lgan libos egasiga Fotiha o'qirdi.

 * * *
Husayin Istambuldan tahsilni tamomlab kelgach, birdan ishga joylashmasdan avval askarlik burchini o'tab kelishni o'ylab yurardi. Lekin onasining bir yil bo'lsa ham o'qituvchilik qilib ismingni, kasbingni mustahkamla degan taklifini qabul qilib foyda ko'rdi. Haqiqatan bu o'zi uchun yaxshi bo'ldi. 
Bir yildan so'ng askarlikka jo'naydigan Husayinni kuzatmoq uchun kelganlar uyni to'ldirdi. Odila bilan Samiha og'alarining safar xaltasini hozirlar, o'g'illarini askarlikka yuborganlar xotiralarini so'zlardilar. Vaqt yaqinlashgan sayin hayajon ham ortib borardi. Nihoyat ayriliq daqiqalari kelganda erkaklar tarafida o'tirgan Husayin onasining qo'lini o'pmoq, qarindoshlari bilan xayrlashmoq uchun ichkari kirganida hayajon so'nggi nuqtaga yetdi. Husayin:
- Ona, duo qiling, - deb qo'lini o'pib quchganda ko'zlar yoshga to'ldi, orqasiga o'girilib ro'molchasi bilan ko'zlarini artganlar bo'ldi. Fotimaxonim o'g'lini quchgandan so'ng, ma'yus, lekin samimiy ovoz bilan shunday dedi:
- Qara o'g'lim, bugungacha senga qaramoq bizning vazifamiz edi. Bugundan so'ng bizga qaramoq sening vazifang bo'lur. Hayotingda o'tashing kerak bo'lgan vazifalarning eng ulug'laridan birini ado etmoqqa ketyapsan. Istardimki, to'g'rilikdan, samimiyatdan ayrilmagaysan. Agar bir bor nojiddiy harakat qilib, vatan xizmatiga hiyla aralashtirsang, sendan rozi emasman. Navbatchilikda har on menga, qarindoshlaringga hujum qilmoqchi bo'lgan dushman qarshisiga chiqqanday sergak, bedor va xushyor bo'l! Yurganda qadamingni dushmanni ezayotganday bos. Meni Alloh huzurida uyaltirib qo'yma! Vatan mudofaasida xiyonat qilgan o'shaning onasi ahvolini boshimga solma. Meni bunday sharmandalikka tushirma! Agar so'zlarimga amal qilsang orqangda seni kecha-kunduz duo qilgan bir onang bor. Sen uni topasan. Agar so'zlarimga amal qilmasang, yonimga qaytma va meni ona demagaysan o'g'lim! Mayli, Alloh salomat saqlasin va seni ikki dunyoda azizu mukarram etsin!. . 
Fotimaxonimning so'zlari atrofdan eshitilgan hiqillab yig'lashlarga qorishib ketdi. Lekin u matonatni qo'ldan qo'ymadi. 
Husayin boshqalar bilan ham xayrlashgach, ayrildi. U eshikdan chiqishi bilan darhol joynamoz uzra qo'l bog'lab turgan, Parvardigoridan namoz bilan madad tilagan Fotimaxonimda har onada ko'rilmagan bir haybat mujassam edi. Salom bergach, samoga qalqqan qo'llar va Robbiga bog'langan ko'ngil, ko'zlardan sassiz engan yoshlar va qimirlagan lablar pichirlab, Oliy Parvardigordan nelarnidir so'rab, unsiz iltijolar va duolar qilardi. 
Oy borib, omon kelsin!. . - deb duo qilib ajrashganlardan ikkitasining orasidagi bu suhbatni ko'ring. 
- Fotimaxonimni ayting, bolaga ketar chog'ida og'ir gaplar qilmadimi? Ming qilsa ham o'gay bor uyda maza qolmaydi-da. 
- Menimcha, unday emas, egachim. To'g'risini aytsam, siz yanglishyapsiz. So'zlar sizga achchiq tuyulsa-da, yaxshilik uchun aytildi. Menimcha, har ona shunday so'zlashi kerak. Alloh uchun go'zal, yaxshi so'zlar aytdi. 
Husayinning yo'l xaltasini bekatgacha Ismoil eltdi. Bekatda yo'lovchilar minadigan avtobus bagajini yosh yigit ochib, uning xaltasini oldi. Husayin bu yigitni ko'zlaridan taniganday bo'ldi. 
Bir muddat esladi. Bu orada shofyorning:
- Yilmaz, tezroq qimirla! - deb baqirishi unga boshlang'ich maktabdagi yetim sinfdoshi Yilmazni eslatdi. Tanimaydigan holga kelibdi. Bolalikdan qolgani - faqat ko'zlarining rangi. U bilan bir-ikki og'iz gaplashmoqni qanchalar istardi. Ammo u ish bilan band, o'zi ham kuzatib kelganlar bilan xayrlashishi kerak. Ismoil bilan quchoqlasharkan, bu yigitga e'tibor berishni, ilojini topsa bir ishga joylashni iltimos qildi. Avtobusga mindi. O'ziga qo'l siltayotganlar bilan xayrlashib, Istanbul sari yo'l oldi. Tuzla piyoda maktabida ta'lim olib, bir yarim yillik xizmatini boshlamoqchi. 
Ismoil va Yilmaz ikkalasi ham yetimlik hayotini ko'rgan, uning mashaqqatlari bilan kurashgan darddosh, taqdirdosh edilar. Salomlashishdan boshlangan tanishish bir-ikki oyda qalin do'stlikka aylandi. Ismoil sinfdoshi Husayinning pochchasi ekanini eshitgan Yilmaz unga yanada yaqin muomalada bo'ldi. U ham Ismoilni pochcha, deya boshladi. Jamoat bilan oldi-berdida hiyla ishlatmagan Odilbekning ishi kundan-kun ilgarila borardi va bir o'zi ulgurolmas, yana bir kishining yordamiga ehtiyoj sezardi. Husayin askarlikka ketganiga besh oy bo'ldi. Odilbek do'kon ishlariga endi yana bir odam aralashishini istardi. Ikki kishi bo'lib harakat qilsalar ham ibodat, ham ish oqsamaydi. Odilbekning hayotiy aqidasi diniy va dunyoviy ish bir-biriga xalal berishiga yo'l qo'ymaslik, aksincha, bir-birini to'ldirib, go'zallashtirib, bir-biriga yordamchi bo'lishiga erishish. Payg'ambarning Dunyoning ishlarini hech qachon o'lmaydigandek, oxirat ishlarini ertaga o'ladigandek ado et! -degan amrini harf-harfigacha tatbiq etish azmidan hech bir manfaat qaytarolmasdi. Hayotda eng yaxshi muvaffaqiyat qozonishning siri shundadir. Bu borada suhbatlasharkanlar Ismoil o'zining va Husayinning do'sti Yilmazdan so'z ochdi. 
Yilmaz ertasigayoq ishni boshlab yubordi. Bir hafta o'tib kelgan Husayin do'sti do'konda ishlayotganini ko'rib xursand bo'ldi. Boshlang'ich maktabdagi jajji jafokash Yilmaz ulg'ayib, bir azamatga aylangandi. Malakasizligi bir qarashda bilinardi. Shuning bilan birga qandaydir ishlar qilishga tirishar, shu ishda qolishga xavasmand ekani ko'rinib turardi. Avvalgi kasbidan ko'ra tuzuk, toza va qulay ishga yo'liqish mamnuniyatini yuzidan uqish mumkin edi. 
Boshlang'ich maktabni tugatgach, o'gay onasi ko'p yashamadi. Yilmaz erkin nafas oldi, Otasi Mahmudbek uchinchi bor uylanishni xohlamadi. Chunki ikkinchi bor uylanganiga ham pushaymon edi. 
Ota-o'g'il gulday yashab, ishlab yurarkan bir kun do'konga kirib yuki yengil, lekin qimmatbaho buyumlarni o'margan o'g'rining kasofati bilan shikoyatsiz yashayotgan kunlariga so'ng nuqta qo'ydi. Endi bu ishdan bir natija chiqmasdi. Mahmudbek do'konda qolgan bor-yo'q molni chiqarib sotdi. Sotdiyu shu hafta o'zi ham dunyoga qo'l tortdi, etak siltadi. Hayotining hisobini bermoq uchun o'ziga hayot ato etganning huzuriga ketdi. Janoza harajatlaridan ortib qolgan bir necha qurush ko'ngli yarim Yilmazga qanchagacha yetardi?! Boshlang'ich maktabdan so'ng o'qishga Imkoni bo'lmagan, hunarsiz bolaga hammollik va shofyor yordamchiligidan boshqa ish topilarmidi? Yilmaz ham abtobus bekatlarida bir muddat yo'nalishlarni e'lon qiluvchi - jarchi bo'lib ishladi. Bu orada haydovchiga yordamchi zarur edi, darrov ishni boshlab yubordi. Faqat ishidan ko'ngli to'lmas, xuzurlanmasdi. Oqshom tushib uyga kelgach, horg'inlikdan butun vujudi, ruhi, ko'ngli rohatsizlanardi. Pokizaroq, bir ishga joylashishni shunchalar istardiki... Husayin askarlikka jo'nayotgan kunda Ismoilning qo'lidan jomadonni olarkan, Husayinni bir qarashda taniganini, lekin bu yordamchi, jomakorda ko'rinish unga ozor berishi mumkinligini o'ylab o'zini tanimaganga solishni afzal ko'rdi. Husayinni bir jihatdan qarindosh hisoblardi. Chunki, zulm ostida qolgan o'sha og'ir kunlarida ko'ngil yarasiga uning onasi malham qo'ydi, bag'riga bosdi, mehr-shafqat to'la boqishlarini sezdi, Ona demoqning ta'rifsiz hayajonini tuydi va ovundi. 
O'sha kundan keyin Husayinni garajgacha olib kelgan Ismoilni tez-tez ko'rardi. Avval salomlashib o'tishardi, keyin-keyin bir-ikki daqiqa suhbatlashadigan bo'lishdi. Hamdardlik ularni darrov do'stlashtirdi. Masalaning yana bir tomoni Yilmaz go'dakligida birga o'ynagan Odilaga Ismoil uylangandi. Bir kun Ismoil do'konlariga ishga taklif etganida Yilmaz bu taklifni mamnuniyat bilan qabul etdi. 
Oradan bir necha oy o'tdi. Ishini yoqdirar, charchaganini bilmas, berilib harakat qilardi. Odilbek ham xursand edi. Yilmazdagi g'ariblik hissi yo'qolib, odamlarga, hayotga aralashib, ko'tarinki, dimog'i chog' bo'lib qolishiga, nekbin harakatlar qilishiga sababchi bo'lardi. 
Ismoil bir kun Yilmaz bilan yolg'iz qolganda doim aytmoqchi bo'lgan, lekin aytolmay yurgan bir dardi borligini, buni ko'pdan payqab yurganini aytdi. Yilmaz tortinchoqlik bilan uylanish vaqti kelganini, lekin qo'lida hech vaqosi yo'qligini, o'ziga yordam kerakligini so'zladi. Kimga uylanmoqchi ekanini so'raganda, Yilmaz uyalib jimib qoldi va boshini egib oldi. Yuzi uyatdan qizarib ketdi. Ismoil osmondan tushgani yo'q. Ko'ngli nimalarnidir sezadi. Vaziyat avvalo Fotima onasi bilan maslahatlashishni taqozo etadi. Ko'nglida shunga qaror qildi va unga aytdi, Fotimaxonim mamnun bo'ldi. Demak, Alloh menga ikki emas, to'rt yetimga ona bo'lishni nasib etgan ekan, o'g'lim. Nima deyman, Allohning bu lutfu karamini qanday qarshilayman, bilmayman dedi, so'ngra ko'zlaridan to'kilgan ikki tomchi yoshni yetimlarning yarasiga malham bo'lgan, malham surgan barmoqlari bilan sidirdi. Odilani bir yetimga uzatgandan beri har namozdan so'ng har ishga qodir
Allohning lutfu karamidan umidvor bo'lib, Yo Robbiy, Samihamni ham bir pokiza yetimga nasib ayla, bugungacha adolat bilan duolarimni ijobat etganingdek, qizimga ham baxtu saodatli turmush nasib aylab, meni bu turmushni ko'rib, halovat topishimga muvaffaq ayla, o'ksiklarning, g'ariblarning, yetimlarning Sultoni Habibi Akramning hurmatlariga... .  deb duo qilishni unutmasdi. Mana, duosi qabul bo'lganining ilk mujdasi. Endigi tilagi Odilbekning bu ishni ma'qul topishi edi. 
Uyda to'yga hozirliklar ko'rilyapti. Odilaning emaklab qolgan o'g'lini bag'rida uxlatayotgan Buyuk ona qo'lida goho og'ir-vazmin o'girilayotgan tasbeh donalari. Goho deraza oldida ko'zlaridan biri bilan o'tirib, ora-sira ko'ringan quyosh ziyosida boqqanida yuz-ko'zlarini nurlantirguvchi Qur'onini qizi ham eshitadigan darajada sokin va mayin ovozda o'qirdi. Uning kunlari shu taxlit kechardi...
(Tamom)

Tarjimon: Yo'ldosh Eshbek.
